Η υγειονομική ζώνη της εξουσίας

Μια γυναίκα, ένας άνδρας, ένα κρεβάτι. Το προαιώνιο σκηνικό με την πληκτικά προβλεπτή εξέλιξη – μονάχα που, στη συγκεκριμένη περίπτωση, τα πράγματα θα εξελιχθούν διαφορετικά. Η γυναίκα είναι ανερχόμενη δημοσιογράφος του πολιτικού ρεπορτάζ. Συγκεντρώνει πάνω της όλα τα καλούδια από το στερεότυπο σεξιστικό πακέτο: όμορφη, γενναία, αδίστακτη. Ο άνδρας είναι επίσης ανερχόμενος, αλλά σε άλλη πίστα. Είναι φέρελπις πολιτικός. Οχι μόνο δεν μαθαίνουμε τον ιδεολογικό προσανατολισμό του κόμματός του, μα και κάτι παραπάνω: σύντομα συνειδητοποιούμε ότι δεν έχει σημασία ο ιδεολογικός προσανατολισμός του κόμματος. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι το κόμμα του κατέχει την εξουσία. Την κατέχει στ’ αλήθεια; Μμμ, δεν είμαι σίγουρος. Επειδή μου πέρασε σαν φλασιά η περσινή πολυσυζητημένη διάκριση της Περιστέρας Μπαζιάνα ανάμεσα στην ανάληψη των κυβερνητικών ευθυνών και στην κατάληψη της εξουσίας (κλασική λενινιστική άποψη, άλλο να την ακούς όμως από τα χείλη του Βλαδίμηρου κατά τις παραμονές του οκτωβριανού κομμουνιστικού πραξικοπήματος – με το συμπάθιο – και άλλο να την ακούς από τα χείλη της συμβίας του πρωθυπουργού μιας δυτικής αστικής δημοκρατίας εν έτει 2018), ας περιοριστούμε να πούμε ότι το κόμμα του βρίσκεται στην κυβέρνηση και νέμεται όση εξουσία το ίδιο το πολίτευμα τού επιτρέπει να νέμεται. Εχουν αυτή τη δυσάρεστη δυσλειτουργία οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες. Δεν σου επιτρέπουν να νέμεσαι την εξουσία απεριόριστα.

Ας επιστρέψουμε όμως στη γυναίκα, στον άνδρα και στο κρεβάτι. Βρισκόμαστε στο μικρό δωμάτιο ενός ξενοδοχείου και, κατ’ ανάγκην, το κρεβάτι είναι στοιχείο κυρίαρχο. Ψυχανεμιζόμαστε ότι κάποια ένταση πλανάται στην ατμόσφαιρα, όχι υποχρεωτικά αφροδισιακή. Η δημοσιογράφος κάθεται στην καρέκλα δίπλα στο κρεβάτι και ο πολιτικός – ελλείψει δεύτερης καρέκλας – ακουμπάει στο κρεβάτι. Τα βλέμματά τους υπονοούν ότι, κάπου εκεί στο βάθος, μπορεί να ελλοχεύει και το σεξ, αλλά καμία επιθετική κίνηση του είδους ή έστω κάποια σχετική προθέρμανση δεν λαμβάνει χώρα. Είναι φανερό πως ό,τι και αν επιθυμεί αυτό το παράξενο «ζευγάρι», δεν βιάζεται να το πραγματώσει. Η συζήτηση μεταξύ τους προχωράει αργά, ανιχνευτικά, του τύπου «ρίχνω άδεια, να πιάσω γεμάτα». Το ραντεβού τους, είτε κατ’ επίφαση είτε κατ’ ουσία, είναι επαγγελματικό. Ο πολιτικός βρίσκεται μπλεγμένος σε ένα σκάνδαλο, αγνώστων εισέτι διαστάσεων και συνεπειών. Πλέκει το εγκώμιο της δημοσιογράφου, αλλά – προσθέτει με νόημα – η καριέρα της χρειάζεται ακόμη «κάτι» για να απογειωθεί. – «Ενα πέος;», χλευάζει εκείνη κυνικά. – «Οχι», αποκρίνεται εκείνος· «μια καλή ιστορία».

Δεν έχω δει πολλές ταινίες που να φθάνουν έως το μεδούλι της πολιτικής. Σίγουρα θα υπάρχουν αρκετές που δεν έχω δει – αλλά, από όσες έχω δει, οι περισσότερες αγγίζουν μονάχα την επιδερμίδα της πολιτικής, χρησιμοποιούν την πολιτική ως φόντο για μια αστυνομική περιπέτεια ή ως πρόσχημα για ακατάσχετη βερμπαλιστική πολιτικολογία. Από τις ταινίες που έχω δει, μία παλαιότερη έχει χαραχτεί στη μνήμη μου και μία ακόμη, πρόσφατη, διαθέτει τα εχέγγυα για να μην την ξεχάσω εύκολα. Η πρώτη είναι γαλλική, η δεύτερη ισπανική. Την πρώτη – ο «Υπουργός» (2011) του Πιέρ Σελέρ – την είδα τον Απρίλιο του 2012 και, όπως έγραψα λίγα χρόνια αργότερα σ’ ένα βιβλίο μου, «δεν είχα δει άλλη ταινία που να αποδίδει με τόση ενάργεια την “πίεση” στην πολιτική, αυτή την τόσο ιδιότυπη μορφή βίας που σπανίως λαμβάνει και απτή μορφή, χωρίς κάτι τέτοιο να την καθιστά λιγότερο αποτελεσματική». Η δεύτερη – ο «Εκπτωτος» (2018) του Ροδρίχο Σορογκογέν – προβάλλεται αυτές τις ημέρες στις κινηματογραφικές αίθουσες. Από τη δεύτερη είναι και η σκηνή του ξενοδοχείου που σας περιέγραψα.

«Η εξουσία έχει την τάση να διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα». Στο άκουσμα της περίφημης ρήσης του βρετανού ιστορικού Λόρδου Ακτον (1834 – 1902), έχω δει κορυφαίο έλληνα πολιτικό να βάζει τα γέλια και να ανταπαντάει με την ωμή ρήση του Τζούλιο Αντρεότι (1919 – 2013), ενός από τους μακροβιότερους και πιο διαβόητους ιταλούς πολιτικούς, ταυτισμένου με την πλέον ακραία πολιτική διαφθορά [τον ερμήνευσε έξοχα ο Τόνι Σερβίλο στην ταινία «Il divo» (2008) του Πάολο Σορεντίνο]: «Η εξουσία φθείρει μονάχα αυτόν που δεν την έχει». Ασχέτως ποια από τις δύο ρήσεις ταιριάζει περισσότερο στην ιδιοσυγκρασία καθενός πολιτικού ξεχωριστά – η μία δεν αναιρεί την άλλη, άλλωστε, μάλλον τη… συμπληρώνει -, δεν έχω γνωρίσει πολλούς πολιτικούς που να πήραν την εξουσία ή που να την είχαν και να την έχασαν και να μη βρέθηκαν κάποια στιγμή αντιμέτωποι με τον κατηραμένο όφι : τι πράττεις όταν, από θέση ισχύος, μπορείς να κάνεις την μπαγαποντιά;

Εάν ρίξουμε μια επί τροχάδην ματιά μονάχα στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, θα διαπιστώσουμε ότι δεν υπήρξε κανένας ελεγκτικός μηχανισμός, καμία θεσμική θωράκιση, πόσω μάλλον ιδεολογική αυτορρύθμιση (για να μην επεκταθούμε σε «ηθικά πλεονεκτήματα» και ανάλογες γελοιότητες) που να απέτρεψε την έφεση των ανθρώπων της εξουσίας προς τη διαφθορά. Ως εκ τούτου, αποδεικνύεται σοφή η επιλογή του Σορογκογέν στον «Εκπτωτο» να μην προσδώσει ιδεολογικό πρόσημο στο κυβερνητικό κόμμα της ταινίας του· σαν να μας λέει πως, μόλις διαβούμε το κατώφλι και μπούμε στην αίθουσα της εξουσίας, το ιδεολογικό μας κινητό πλέον δεν πιάνει σήμα: δεξιοί, κεντρώοι, αριστεροί, συστημικοί, αντισυστημικοί, οι πάντες, άπαξ και βρεθούμε εκεί, είμαστε εξίσου εκτεθειμένοι στη ραδιενεργό ακτινοβολία της διαφθοράς και δεν πρόκειται να μας διασώσει παρά μόνο η αυστηρά προσωπική μας απόφαση, η αυστηρά προσωπική μας στάση.

Ο «Εκπτωτος» του Σορογκογέν, ωστόσο, προχωράει κι ένα βήμα παραπέρα. Καταδεικνύει ότι μπορεί να μην υφίσταται ιδεολογική αυτορρύθμιση – υφίσταται, όμως, κομματική. Το κόμμα, ως ένας υπερβατικός οργανισμός που φροντίζει να επιβιώσει έστω και αν, στον βωμό αυτής της επιβίωσης, θυσιάσει ένα, δύο ή και περισσότερα από τα κορυφαία στελέχη του, αντιμετωπίζει τα κατά καιρούς σκάνδαλα με την ίδια πάντα μεθοδολογία. Σε πρώτο στάδιο, αρνείται την ίδια την ύπαρξη του σκανδάλου. Σε δεύτερο, επιχειρεί να δημιουργήσει μια ιδιότυπη υγειονομική ζώνη – μια καραντίνα, θα λέγαμε – γύρω από τα κατώτερα κομματικά στελέχη που έχουν ήδη μολυνθεί από το σκάνδαλο. Εάν η μόλυνση επεκταθεί και σε κάποιο ανώτερο ή – χτύπα ξύλο – κορυφαίο στέλεχος, η καραντίνα διευρύνεται για να το συμπεριλάβει: η έκπτωση από τα κομματικά του αξιώματα μπορεί να φθάσει μέχρι και την απόπειρα για τη φυσική του εξόντωση. Ο Σορογκογέν ακουμπάει επί τον τύπον των ήλων. Στον σπαραχτικό τελικό μονόλογο της δημοσιογράφου – εδώ δεν υπάρχουν ξενοδοχεία πια, δεν υπάρχουν κρεβάτια – δεν συγχωρείται ούτε ο διεφθαρμένος που θα φέρει το σκάνδαλο στο φως. Δεν υπάρχει αναδρομική άφεση για τους διεφθαρμένους.