Το βάρος της ήττας

Συχνά μιλούμε για το κλείσιμο του κύκλου ή για το τέλος μιας εποχής σε σχέση με την κοινωνική και πολιτική ακολουθία που ξεκίνησε το 2010 με την είσοδο στα μνημόνια και φάνηκε να οδηγεί σε μια συλλογική προσδοκία αλλαγής, που κορυφώθηκε το 2015 και στη συνέχεια μετασχηματίστηκε στο ακριβώς αντίθετο.

Ηταν ομολογουμένως εντυπωσιακό το πώς μέσα σε λίγες μέρες τον Ιούλιο του 2015 η ανάταση, ο ενθουσιασμός και η αποφασιστικότητα μετατράπηκαν σε αποκαρδίωση, απογοήτευση και διάψευση. Η «στροφή» δεν ήταν παροδική. Ολόκληρη η επόμενη τετραετία αποτέλεσε μια παράταση, αργή και βασανιστική, εκείνης της στροφής.

Τώρα απλώς ολοκληρώνεται η ματαίωση. Μπορεί να αποδεικνύεται σχετικά μικρή η διαφορά ασκούμενων πολιτικών ανάμεσα στις δύο εκδοχές κυβερνητικής διαχείρισης, καθώς η δημοσιονομική πειθαρχία, η λιτότητα, η ιδιωτικοποίηση αποτελούν κοινούς παρονομαστές, ιδίως από τη στιγμή που οι δανειστές δεν σταμάτησαν να διεκδικούν πραγματική αρμοδιότητα επί του σχεδιασμού πολιτικής. Ομως υπάρχει μια αίσθηση δικαίωσης, εκλογικής τουλάχιστον, των πολιτικών και ιδεολογικών ρευμάτων που εξαρχής υποστήριξαν ότι κατά βάθος τα πράγματα δεν μπορούσαν να αλλάξουν ή, εάν ήταν να αλλάξουν, θα έπρεπε να είναι στην κατεύθυνση μιας πιο αποφασιστικά νεοφιλελεύθερης κατεύθυνσης.

Μέχρι τώρα κυριάρχησε στη δημόσια συζήτηση η αντιπαράθεση ανάμεσα σε ένα αφήγημα που υποστηρίζει ότι τα προηγούμενα χρόνια σφραγίστηκαν από μια «περιττή και με μεγάλο κόστος περιπέτεια» και την απολογητική μιας υποτιθέμενης απόπειρας άσκησης «προοδευτικής πολιτικής», έστω και στον βραχύ χρόνο μετά την «ανάκτηση» της δυνατότητας άσκησης πολιτικής μετά τον Αύγουστο του 2018. Αυτό όμως που έλειψε ήταν το πραγματικό βίωμα για εκατοντάδες χιλιάδες ή εκατομμύρια ανθρώπους: το βίωμα της ήττας.

Η ΑΠΩΘΗΜΕΝΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ. Αυτή η ήττα είναι η απωθημένη διάσταση των κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων της τελευταίας δεκαετίας. Και είναι απωθημένη και από τις δύο κυρίαρχες πολιτικές λογικές, διότι δεν συνάδει ούτε με τη ρητορική της «επιστροφής στην κανονικότητα» ούτε με τη φαντασίωση για τη δυνατότητα «προοδευτικής πολιτικής» εντός ενός μνημονιακού πλαισίου. Κυρίως όμως η απώθηση της διάστασης της ήττας διευκολύνει τα κοινωνικά στρώματα εκείνα που είδαν τον μηχανισμό των μνημονίων ως μια ευκαιρία για την προώθηση της δικής τους ατζέντας και των δικών τους στρατηγικών πρωτοβουλιών.

Ομως, εάν το σκεφτούμε καλύτερα, η περίοδος που προηγήθηκε ήταν πέρα από όλα τα άλλα, ή πιο σωστά πάνω από όλα τα άλλα, και μια τεράστια κοινωνική και πολιτική σύγκρουση που δεν αφορούσε ούτε μόνο ούτε κυρίως πολιτικές παρατάξεις, αλλά κοινωνικές δυνάμεις.

Το εύρος των αντιστάσεων, των διεκδικήσεων, των προσδοκιών που ξεδιπλώθηκε αυτή την περίοδο από τη μεριά των κοινωνικών στρωμάτων που βρίσκονται σε μια αντικειμενικά υποτελή θέση και δεν στηρίζονται σε κάτι άλλο πέραν της ικανότητάς τους για εργασία όρισε, έστω και με ποικίλες ή ακόμα και αντιφατικές μορφές, ένα αίτημα αλλαγής ιστορικής διαδρομής και κοινωνικού «παραδείγματος» που πήγαινε πέρα από το απλό «όχι στα μνημόνια».

Σε αυτή την αλλαγή ιστορικής διαδρομής επένδυσαν και στο όνομα της προσδοκίας της έδρασαν, είτε αυτό αφορά μια χωρίς προηγούμενο ακολουθία κινητοποιήσεων, είτε τη σύγκρουση με πρωτοφανείς μορφές κρατικής καταστολής, είτε την ανατροπή ιστορικά διαμορφωμένων μορφών κομματικής εκπροσώπησης.

Μόνο που σε αυτή τη μάχη αυτά τα στρώματα, που απέκτησαν πλήρη ορατότητα (συμπεριλαμβανομένης και της πλήρους ορατότητας του όγκου τους) σε μια πρώτη φάση τον Μάιο – Ιούνιο του 2011 και σε μια δεύτερη στο δημοψήφισμα του 2015, ηττήθηκαν. Επιμένω στην έννοια της ήττας, γιατί θεωρώ ότι δεν ήταν ούτε πεπλανημένα ούτε παραστρατημένα. Αγωνιζόμενα ήταν και ηττήθηκαν όχι μόνο έναντι του συντονισμένου εκβιασμού των δανειστών, ούτε κυρίως από την παλινωδία ενός κόμματος και μιας κυβέρνησης που υποστήριξε διακαώς ότι τα εκπροσωπεί, για να υπαναχωρήσει πανηγυρικά από το σύνολο των δεσμεύσεών της. Ηττήθηκαν και από τα κοινωνικά στρώματα (και τους απολογητές ή «εκφραστές» τους) που ομολογημένα ή ανομολόγητα είδαν την καταστροφή ως ευκαιρία ή εφαλτήριο.

Η αίσθηση που έχουμε μιας «αλλαγής σελίδας» συμπυκνώνει ακριβώς την πραγματικότητα μιας ήττας και το βάθος μιας αλλαγής κοινωνικού συσχετισμού. Ομως η διαπίστωση της ήττας και η αποτίμηση του πραγματικού της βάρους δεν πρέπει να οδηγήσουν σε παρανοήσεις. Οσοι αισθάνονται δικαιωμένοι, ας αποφύγουν μια μάλλον αβάσιμη αλαζονεία. Η διάψευση προσδοκιών και η υποχώρηση της μαχητικότητας δεν σημαίνει ποτέ πλήρη εσωτερίκευση ή εμπέδωση της ήττας. Σε κοινωνίες που αντιμετωπίζουν την πλειοψηφία τους μόνο ως αναλώσιμο υλικών «αναπτυξιακών σχεδίων» το ενδεχόμενο κοινωνικών εκρήξεων παραμένει ενεργό.

Οι ανοιχτές πληγές

Η υποχώρηση αυτών που ορίζαμε ως δικαιώματα εντός των χώρων εργασίας, η συμπίεση του εισοδήματος, η ανεργία, η αυξημένη επισφάλεια, η εξατομίκευση, η εμπέδωση της αντίληψης ότι η ευημερία δεν είναι ζήτημα συλλογικής διεκδίκησης αλλά ευμενούς στάσης επενδυτών και αγορών, η αναζήτηση καλύτερης μοίρας στο εξωτερικό είναι μερικά από τα σημάδια της ήττας. Μαζί με την ιδιώτευση, τη σιωπηρή οργή και τη σταδιακή διαμόρφωση μιας κοινωνίας μειωμένων προσδοκιών.