Να ’τανε το ’21

Κατά παράδοξο τρόπο ετοιμαζόμαστε να εορτάσουμε τη δισεκατονταετηρίδα από την Επανάσταση του 1821, ενώ δεν καταφέραμε να εορτάσουμε την εκατονταετηρίδα. Το 1921 εν μέσω της Μικρασιατικής Εκστρατείας θεωρήθηκε ότι δεν υπήρχαν όροι για επαρκή εορτασμό. Τελικά εορτάστηκε το 1930 η εκατονταετηρίδα της Ανεξαρτησίας.

Ωστόσο, η τωρινή εξαγγελία υπήρξε εντυπωσιακή. Οχι τόσο για τις επιλογές προσώπων, όσο για την ίδια την επιλογή να γίνει λόγος, σε κείμενο νόμου, περί «εθνικού αφηγήματος». Καταδικαστέα κάποτε η έννοια του «αφηγήματος», καθώς παρέπεμπε στις θεωρίες περί της «κατασκευής» του έθνους, επανέρχεται τώρα για να υπενθυμίσει ότι η ιστορική μνήμη, ιδίως όταν μιλάμε για την πολιτική διαχείρισή της, δεν αφορά ποτέ μόνο το παρελθόν, αλλά κυρίως το παρόν και το μέλλον. Το αφήγημα δεν αφορά το «τότε», αλλά πρωτίστως τη διαδρομή από το «τότε» στο «σήμερα» και βεβαίως το «αύριο».

Αυτό δεν αναιρεί την ανάγκη αναμέτρησης με το ίδιο το ιστορικό συμβάν του «1821», δηλαδή της ιστορικής διεργασίας που ξεκινά αρκετά πριν από το 1821 και ολοκληρώνεται μερικά χρόνια αργότερα με τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους. Εάν αποτελεί διαρκές διακύβευμα η ιστορική μνήμη της ελληνικής επανάστασης, είναι γιατί η ίδια αποτέλεσε το πεδίο αντιφατικών ιστορικών δυναμικών. Γιατί μπορεί να ταυτίσαμε την επανάσταση με το καριοφίλι του αρματολού, όμως υπήρξε η καθοριστική συμβολή του ταμείου του μυημένου στη Φιλική Εταιρεία εμπόρου. Γιατί μπορεί να θυμόμαστε τον ηρωισμό στα Δερβενάκια ή τη θυσία του Διάκου, εντούτοις η καθοριστική εξέλιξη προς την ανεξαρτησία, την ώρα που ο αιγυπτιακός στρατός ήταν μάλλον νικηφόρος στη Δυτική Πελοπόννησο, ήταν το Ναυαρίνο και η ήττα του οθωμανικού στόλου από τον στόλο των συμμάχων. Γιατί μπορεί η επανάσταση να εισέπραξε την αρχική καταδίκη της Ιεράς Συμμαχίας, εντούτοις ήταν οι αλλαγές πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων στο Ανατολικό Ζήτημα που επέτρεψαν την εγκαθίδρυση ενός ανεξάρτητου κράτους, έστω και υπό στενή επιτήρηση.

ΣΥΝΘΕΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ. Το «1821» ήταν ένα εξαιρετικά σύνθετο φαινόμενο. Ηταν σίγουρα μια στιγμή επαναστατικής και δημοκρατικής διεκδίκησης, με έντονες απηχήσεις της Γαλλικής Επανάστασης, κάτι που εξηγεί και τη δυναμική του φιλελληνισμού. Εκπροσωπούσε την αντιφατικότητα της νεωτερικής ανάδυσης του έθνους, ως αίτημα χειραφέτησης καθολικής (ενδεικτικός ο πρώιμος διεθνισμός του Ρήγα Φεραίου) και συνάμα αποκλεισμού των «αλλοεθνών». Ενεπλάκη, εξαρχής με την αλλαγή στάσης των ευρωπαϊκών δυνάμεων, προεξαρχούσης της πρωτοπόρας στην καπιταλιστική ανάπτυξη Βρετανίας, ως προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επικαθορίστηκε από τις κοινωνικές συγκρούσεις ανάμεσα στις διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις, τους ένοπλους αγωνιστές που ήθελαν γη, τους παλιούς προύχοντες που ήθελαν να κρατήσουν την τοπική εξουσία τους, τα δυναμικά στρώματα των εμπόρων του εξωτερικού, τους Φαναριώτες.

Η αντιπαράθεση για το «αφήγημα» του 1821 ξεκίνησε ήδη από τον 19ο αιώνα, με τη μεγάλη αντιπαράθεση περί της «συνέχειας», όταν η αρχική αντιπάθεια των εκπροσώπων του νεοελληνικού διαφωτισμού έναντι του Βυζαντίου θα αντικατασταθεί από την τελική του ενσωμάτωση στο εθνικό συνεχές, με συμβολική αποτύπωση το έργο του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Αργότερα, ένα από τα πεδία όπου θα αντιπαρατεθούν οι εκπρόσωποι της ελληνικής μαρξιστικής θεωρίας με τους εκπροσώπους της «αστικής σκέψης» θα αφορά την ερμηνεία και αποτίμηση του 1821. Αλλωστε, θα είναι η Αριστερά, ιδίως από την εαμική στιγμή και μετά, που θα διεκδικήσει και αυτή μέρος της επαναστατικής διάστασης του 1821. «Αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι / πάντα είν’ ο ίδιος ο λαός» θα γράψει η Σοφία Μαυροειδή – Παπαδάκη στον «Υμνο του ΕΛΑΣ».

Οι μάχες της μνήμης δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Ακόμη και για συμβάντα της νεωτερικότητας ευρέως αποδεκτά. Τα 200 χρόνια από τη Γαλλική Επανάσταση, το επίσης σημαδιακό 1989, θα αποτελέσουν την πρώτη εμφάνιση ενός αναθεωρητικού ρεύματος που ανέδειξε τη δυσανεξία ενός ορισμένου φιλελευθερισμού απέναντι στην ίδια την έννοια της επανάστασης.

Κάθε εποχή χρησιμοποίησε το 1821 ως αντηχείο των δικών της αναζητήσεων. Τίποτα επομένως δεν απαγορεύει π.χ. μια προσπάθεια να συνδυαστεί η «συνέχεια του έθνους», με την προσπάθεια να αναδειχθεί η εξαρχής παρουσία μιας φιλελεύθερης οπτικής σε συνδυασμό με την αναδρομική νομιμοποίηση της ευρωπαϊκής προοπτικής και την πρόκληση μιας νέας αναπτυξιακής πορείας. Οτι προφανώς η συμμετοχή στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, το Μάαστριχτ και το ευρώ δεν προκύπτει με γραμμικό τρόπο από το 1821, ή ότι το όποιο όραμα ευημερίας τότε δεν ταυτιζόταν απαραίτητα με τις άμεσες ξένες επενδύσεις μικρή σημασία έχει. Η διαρκής ανακατασκευή αποτελεί τη μοίρα των μεγάλων ιστορικών συμβάντων. Σε ένα αφήγημα χωρίς αρχή και προφανώς χωρίς τέλος.

Η άλλη εκατονταετηρίδα

Μέχρι τώρα δεν υπήρξε κάποια ανακοίνωση για την άλλη επέτειο που συμπίπτει με τη θητεία της τρέχουσας διακυβέρνησης: το 1922 και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Παρότι από πολλές απόψεις εξίσου καθοριστική για τη διαμόρφωση της νεοελληνικής κοινωνίας και του κράτους με το 1821, η Μικρασιατική Καταστροφή, ως τραγική κατάληξη ενός οράματος εδαφικής επέκτασης αλλά και ως τελική διαμόρφωση της εδαφικής έκτασης και της πληθυσμικής σύνθεσης του νεοελληνικού κράτους, παραμένει μνήμη τραυματική.