Γιάννης Τσαρούχης: το «ανθρώπινο» μέσα στον άνθρωπο

Οταν τον Φεβρουάριο του 1987 έφυγε από τη ζωή ο Κάρολος Κουν, ο Γιάννης Τσαρούχης που υπήρξε στενός συνεργάτης του, από το πρώτο κιόλας έργο που σκηνοθέτησε ο δημιουργός του Θεάτρου Τέχνης (την «Ερωφίλη» του Χορτάτζη) επαναλάμβανε αφάνταστα μελαγχολικός σε μια στενή ομήγυρη φίλων που του συμπαραστεκόταν, τη φράση: «Πού να είναι άραγε ο Κάρολος τώρα;» για να τον ακούσουμε την επόμενη μέρα στην κηδεία να λέει στην ηθοποιό Μάγια Λυμπεροπούλου (γέννημα θρέμμα του Θεάτρου Τέχνης) «Μάγια να μη λυπάσαι, να θυμάσαι». Δεν ήταν αφελής ο Τσαρούχης, από τον θάνατο του οποίου συμπληρώθηκαν 30 χρόνια στις 20 Ιουλίου, για να αναρωτιέται πού θα μπορούσε να έχει μετοικήσει ο Κουν, σάμπως και θα ήταν δυνατόν να υπάρξει απάντηση, ή να αντικαθιστά το ρήμα «λυπάμαι» με το ρήμα «θυμάμαι» σάμπως και η ισχύς του δεύτερου προοιωνιζόταν ισόβια σε σχέση με τη λύπη που όσο βαθιά κι αν είναι έχει πάντα ημερομηνία λήξεως.

Οπως με το σύνολο των έργων της ζωγραφικής του αλλά και με το σύνολο του τεράστιου αριθμού κειμένων που έχει γράψει, προσπαθούσε να διασώσει το «ανθρώπινο» μέσα στον άνθρωπο, αυτό ακριβώς που ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος προέβλεπε ως φιλόσοφος ως το μέγα πρόβλημα όσον αφορά το μέλλον της ανθρωπότητας, κατά πόσο θα διατηρηθεί το «ανθρώπινο» μέσα στον άνθρωπο. Την έννοια αυτή την είχε επεξεργαστεί ο Τσαρούχης σε τέτοιο βαθμό ώστε οποιαδήποτε κι αν είναι η θεματογραφία του – ρηξικέλευθη, σκανδαλιστική ή προκλητική – αν κάτι προέχει είναι η βαθύτατη μελαγχολική θωριά των προσώπων του, τόσο βαθιά, που μεταβάλει ακόμη και την ερωτική ευωχία σε προϋπόθεση εξαγνισμού.

Για όσους αναρωτιούνται ακόμη γιατί άραγε να συγκινεί ο Τσαρούχης ως καλλιτέχνης πρωτίστως, αλλά και ως άνθρωπος δευτερευόντως για όσους συμβαίνει να γνωρίζουν περιστατικά και συνθήκες της προσωπικής του ζωής, σε ένα βαθμό που δεν έχει ξανασυμβεί με κανέναν άλλον καλλιτέχνη στο παρελθόν, η απάντηση είναι τόσο απλή ώστε σχεδόν να μη διακρίνεται. Είναι γιατί προηγείται στην κρίση του καθενός, όταν έρχεται σε επαφή με τα έργα της ζωγραφικής του, η αίσθηση μιας οικειότητας σε συνδυασμό με μια ταυτισμένη μαζί της μαγεία που αποπνέουν, ενώ η κρίση για την εντέλεια της τέχνης του χωρίς να παρακάμπτεται ως ήσσονος σημασίας μοιάζει σχεδόν να μη σε αφορά. Γνώριζε πολύ καλά ο Τσαρούχης πως αν η τέχνη παρηγορεί είναι γιατί ο ίδιος ο καλλιτέχνης παραμένει απαρηγόρητος, ενώ οι «αποκαλύψεις» του εκθέτουν αποκλειστικά και μόνον τον ίδιο και όχι και τους άλλους που ενδέχεται εξίσου ή και περισσότερο να αφορούν. Πως ό,τι για τον ίδιο τον καλλιτέχνη συνιστά μια οδυνηρή περιπέτεια, για τους άλλους μεταβάλλεται, όσο κόστος κι αν τους προξενεί εσωτερικά, σε ένα είδος ασφαλείας, ή το πολύ πολύ σε έναν κίνδυνο που απελευθερώνει αλλά δεν συντρίβει.

Στον Τσαρούχη η ανάληψη των κινδύνων που προϋποθέτει η απερίφραστη έκθεση των παθών για λογαριασμό των άλλων ώστε να είναι ο ίδιος ο μόνος που θα υποστεί τις συνέπειες της έκθεσης αυτής, γίνεται, αν και πράξη ηρωική, με άκρα ταπεινότητα, με μάτια χαμηλωμένα.