Η ανυπαρξία συντονισμού του κρατικού μηχανισμού οδήγησε στην εκατόμβη

Tην 1η Νοεμβρίου του 1755, ένας μεγάλος σεισμός και μεγατσουνάμι κατέστρεψαν τη Λισαβόνα. Τότε, πολλά εξιλαστήρια θύματα υποχρεώθηκαν σε «πράξεις πίστης» (auto-da-fé), δηλαδή τους έβαζαν φωτιά ζωντανούς, και, αν ήταν αθώοι, τότε ο Θεός θα τους έσωζε. Ολα στην αναζήτηση του γιατί και πώς. Οι μετασεισμικές δονήσεις, όμως, συνεχίστηκαν, και έτσι δεκάδες σώθηκαν. Ο Βολταίρος στον «Καντίντ» αποδίδει στον Θεό την καταστροφή και αναρωτιέται πώς η Μεγαλοψυχία του μπόρεσε να τιμωρήσει έτσι τους ανθρώπους.

H εκατόμβη στο Μάτι αποτελεί, παγκοσμίως, την πιο φονική πυρκαγία της τελευταίας δεκαετίας. Για την Ελλάδα, ήταν ένα πολιτισμικό και κοινωνικό σοκ που μας συγκλόνισε και θύμισε τι επακολούθησε τον σεισμό του 1755. Το δικό μας κυνήγι μαγισσών ήταν το κυνήγι για εμπρηστές, αλλά γρήγορα βρέθηκε ο συνήθης ύποπτος. Η κλιματική αλλαγή έγινε, σε μια μέρα, ο μεγαλύτερος δημόσιος εχθρός και ξαφνικά ανακαλύφθηκε από υπουργούς που νωρίτερα ολιγωρούσαν, η ύπαρξή της σαν υπερβολή ή σαν συνωμοσία του μεγάλου κεφαλαίου.

Παρ’ όλα αυτά, σύντομα η κοινή λογική αποκάλυψε τον πραγματικό ένοχο για 101 νεκρούς και 150 τραυματίες. Δεν υπήρξε καμία επίσημη ενημέρωση για την εξέλιξη της πυρκαγιάς και δεν δόθηκε ούτε επίσημη εντολή εκκένωσης, ούτε οδηγίες για τους κατοίκους. Από τις τηλεφωνικές συνδιαλέξεις μεταξύ των κατοίκων σε απόγνωση – όταν οι φλόγες περιστοίχιζαν το σπίτι τους – και του κέντρου επιχειρήσεων της Πυροσβεστικής, συνδιαλέξεις που δημοσιοποιήθηκαν μήνες αργότερα, ίσως η πιο ακραία για το κοινό αίσθημα ήταν η απάντηση του κέντρου επιχειρήσεων σε έκκληση για βοήθεια «μα κυρία μου, η Πυροσβεστική δεν είναι ταξί». Η απόκριση αυτή εμπεριέχει όλον τον κυνισμό και την έλλειψη προετοιμασίας του κρατικού μηχανισμού.

Οι λίγοι έλληνες επιστήμονες που ασχολούνται με διαχείριση καταστροφών αναρωτήθηκαν τότε το γιατί και πώς ο κρατικός μηχανισμός αντέδρασε τόσο αναποτελεσματικά, καταδικάζοντας με την απραξία του χιλιάδες ανθρώπους σε ένα πραγματικό κολαστήριο για πολλές ώρες. Τα επιστημονικά ευρήματα της μοναδικής επιστημονικής μελέτης που έγινε με ποσοτικούς υπολογισμούς για τους χρόνους εκκένωσης που απαιτούντο, σε συνάρτηση με τη λεπτομερή διάδοση του μετώπου της πυρκαγιάς, δεν αμφισβητήθηκαν από κάνεναν. Παρ’ όλα αυτά, η επιστημονική ομάδα και εγώ τρολαριστήκαμε χυδαία. Για μερικούς, η οποιαδήποτε κριτική του «ορθού» λόγου της κυβέρνησης που πρέσβευε ότι τίποτε δεν μπορούσε να γίνει καλύτερα ως προς την απόκριση της Πολιτείας, αυτό ισοδυναμούσε με θρησκευτική βλαστημία, όπως ακριβώς θεωρούσε η καθολική Εκκλησία την οποιαδήποτε προσπάθεια διερεύνησης και επεξήγησης του σεισμού, με επιστημονικούς όρους, τα χρόνια που ακολούθησαν τον σεισμό του 1755.

Για να αξιολογήσουμε τι έγινε στο Μάτι την 23η Ιουλίου 2018, αξίζει να ανατρέξουμε στη μεγάλη πυρκαγιά «Camp Fire» στη βόρεια Καλιφόρνια που ξέσπασε τρεις περίπου μήνες μετά την πυρκαγιά στο Μάτι, σε μια περιοχή με παρόμοιες ξηροκλιματικές συνθήκες σαν την Αττική. Η φωτιά έκαιγε για δεκαπέντε μέρες και είχε 85 θύματα. Περισσότεροι από 5.000 πυροσβέστες από 16 πολιτείες των ΗΠΑ βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή μάχης, με 18 αεροπλάνα. Υπήρχαν σχέδια εκκένωσης και εφαρμόστηκαν.

Τα περισσότερα θύματα κατοικούσαν στη μικρή ειδυλλιακή πόλη Παράδεισος στις δυτικές πλαγιές της Σιέρα Νεβάδα, μια πόλη με 27.000 κατοίκους, περιτριγυρισμένη από πυκνό δάσος. Η πυρκαγιά κατέκαψε 566 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η πυρκαγιά στο Μάτι κατέκαψε 12 τετραγωνικά χιλιόμετρα και σκότωσε 101 ανθρώπους, ενώ λιγότεροι από 100 πυροσβέστες επιχειρούσαν και ένα αεροπλάνο για λίγη ώρα. Η περιοχή που κάηκε στο Μάτι είχε 5.000 κατοίκους. Οι περισσότεροι σώθηκαν κατά τύχην. Αν δεν υπήρχαν οι βραχώδεις παραλίες που «προστάτεψαν» τους κατοίκους που βρήκαν καταφύγιο κάτω από τα βράχια την τελευταία στιγμή, θα είχαμε θρηνήσει δεκάδες περισσότερους, γιατί η φλόγες θα είχαν φτάσει στη θάλασσα.

Με άλλα λόγια, η πυρκαγιά στο Μάτι ήταν πολύ πιο θανατηφόρα από την πυρκαγιά στην Καλιφόρνια. Οι βασικοί λόγοι ήταν ότι εκεί γίνονταν ασκήσεις εκκένωσης κάθε χρόνο, και υπήρξε εντολή απομάκρυνσης του πληθυσμού, που διαδόθηκε άμεσα και με πολλούς «διαύλους», δηλαδή το αντίστοιχο του 112, ανακοινώσεις στην τηλεόραση και ραδιόφωνο, και tweets απο την αστυνομία. Οι τοπικοί άρχοντες συμμετείχαν στις ασκήσεις, είχαν χάρτες επικινδυνότητας και εγνώριζαν καλά πόσο χρόνο χρειάζονταν για να εκκενώσουν την περιοχή. Παρ’ όλα αυτά, καθυστερήσεις υπήρξαν, κυρίως από κατοίκους που άργησαν να κινητοποιηθούν. Ετσι χάθηκαν ζωές.

Το μεγατσουνάμι της Λισαβόνας άλλαξε την ευρωπαϊκή σκέψη. Ο Ρουσό, με επιστολή του στον Βολταίρο, έγραψε ότι δεν ήταν ο Θεός που έχτισε τα ψηλά σπίτια που δεν άντεξαν στον σεισμό του 1755, και ότι πολλοί θα είχαν σωθεί από το τσουνάμι, αν η περιοχή είχε εκκενωθεί εγκαίρως. Ανάλυσε πως ο Θεός δεν ευθύνεται για θανάτους σε φυσικές καταστροφές και ότι το κυνήγι μαγισσών δεν αποδίδει. Αυτό το μάθημα δεν το μάθαμε, στην Ελλάδα, ούτε δυόμισι αιώνες αργότερα.

Δυστυχώς η ελληνική δημόσια διοίκηση δεν άλλαξε ούτε και μετά το Μάτι, που τόσο μας γονάτισε και συγκίνησε σαν κοινωνία. Ενα χρόνο αργότερα, δεν λειτουργεί ακόμη η υπηρεσία που στέλνει γραπτά μηνύματα με πληροφορίες και οδηγίες για έντονα φυσικά φαινόμενα, ούτε το 112, ούτε υπάρχει η δυνατότητα άμεσης ενημέρωσης από μαγνητοσκοπημένα ή μαγνητοφωνημένα μηνύματα στην τηλεόραση και ραδιόφωνο. Δεν έχουμε χάρτες επικινδυνότητας, ούτε χάρτες εκκένωσης. Δεν υπάρχει διασύνδεση της Πολιτικής Προστασίας με την Πολεοδομία ώστε να είναι κατανοητό ότι οι οικοδομικοί κανονισμοί υπάρχουν για την ασφάλεια όλων και όχι από καπρίτσιο. Δεν έχουμε κάνει, στις περισσότερες περιοχές της χώρας μας, ασκήσεις απομάκρυνσης του πληθυσμού. Η επίσημη Πολιτική Προστασία εστιάζεται ακόμη μόνο στην απόκριση, αγνοώντας ότι η διαχείριση οποιαδήποτε κρίσης περιλαμβάνει την πρόγνωση, προετοιμασία, απόκριση και αποκατάσταση.

Ανθρωπογενής ή όχι, η κλιματική αλλαγή ήδη συμβαίνει και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μετριάσουμε τις συνέπειές της. Για τις υπόλοιπες φυσικές καταστροφές, μπορούμε να τις ελαχιστοποιήσουμε, με εξωστρέφεια και κοινή λογική, έχοντας μεγαλύτερες απαιτήσεις από τις κυβερνήσεις και τους εαυτούς μας.

Ο Κώστας Συνολάκης είναι ακαδημαϊκός και καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο Πολυτεχνείο Κρήτης και στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας