Οι καλομαθημένες έναντι {CR}της σκληραγωγημένης

Τριάντα περίπου χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η φιλελεύθερη Δημοκρατία δεν ήταν μόνο το καθεστώς των κρατών με την ταχύτερη ανάπτυξη, αλλά και με την υποδειγματική δικαιοσύνη και τις εγγυημένες ελευθερίες. Οι ΗΠΑ ως ηγέτιδα χώρα των νικητών του πολέμου έφερε ακόμα ακέραιη την παράδοση της κοινωνικής αλληλεγγύης που θέσπισε ο πρόεδρος Ρούσβελτ. Τα δύο μεγάλα κόμματα που εναλλάσσονταν στην εξουσία μοιράζονταν τις ίδιες περίπου αξίες, ως την προεδρία του Ρόναλντ Ρίγκαν. Ομως καθώς η ανθρωπότητα έμπαινε στον εικοστό πρώτο αιώνα, οι ΗΠΑ επρόκειτο να απολέσουν σταδιακά τη συναίνεση που εξασφάλιζε την ενότητα στη χώρα τους.

Στην Ευρώπη αντίστοιχα, πολλά χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, επανεμφανίζεται ο δεξιός λαϊκισμός και λίγα χρόνια μετά το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο αριστερός τοιούτος.

Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το 2016 ήταν για πολλούς επιστροφή στις θεμελιακές αδυναμίες του αμερικανικού λαϊκισμού. Μετά τις δύο θητείες του ευγενούς Μπαράκ Ομπάμα, οι Αμερικανοί βρέθηκαν ενώπιον προέδρου που θυμίζει τους κακούς δουλοκτήτες από το μυθιστόρημα «Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά». Οι διεθνείς σχολιαστές που ασχολούνται με την κρίση της Δημοκρατίας σήμερα είναι πολλοί. Ο Τίμοθι Σνάιντερ (The Road to Unfreedom «Ο Δρόμος προς την Ανελευθερία», 2019) αναδεικνύει δύο είδη ντετερμινισμού (προκαθορισμού): πρώτο, τον εκσυγχρονισμό που συνδέεται με τη φιλελεύθερη Δημοκρατία και δεύτερο τον μυθικό εθνικισμό που υπόσχεται προστασία από εξωτερικές απειλές. Ποια είναι η αφετηρία της τριβής ανάμεσα στον Πούτιν και τη Δύση; Μήπως οι μετασοβιετικές αδυναμίες ασφάλειας οδηγούν τους Ρώσους σε παρωχημένες μορφές εθνικισμού; Και ακόμα χειρότερα, σε αναζωογόνηση των παλιών εθνικισμών της Ανατολικής Ευρώπης;

Σε αντίθεση με τον ντετερμινισμό του Σνάιντερ, ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Κέιμπριτζ, Ντέιβιντ Ράνσιμαν, προσφέρει ευρύ φάσμα ερμηνειών και διαγνώσεων για τα προβλήματα της Δημοκρατίας μας (How Democracy Ends «Πώς Τελειώνει η Δημοκρατία», 2019). Ο Ράνσιμαν θεωρεί τις αναφορές στο ολοκληρωτικό παρελθόν σαν ξεπερασμένες απειλές, ενώ αντίθετα συγκεντρώνει την προσοχή του στις νέες προκλήσεις των ανισοτήτων που τρέφουν το φαινόμενο Trump, μεταξύ άλλων. Η δύναμη της τεχνολογίας σήμερα προετοιμάζει νέες απειλές, όπως αυτές που κρύβονται στην τεχνητή νοημοσύνη. Πρώτη φορά επισημαίνεται η απειλή ενός αξιοκρατικού αυταρχισμού, όχι σαν αυτόν της Μόσχας που δεν είναι αξιοκρατικός, αλλά εκείνον του Πεκίνου που προσπαθεί να γίνει. Ο Ράνσιμαν επισημαίνει ακόμα τους κινδύνους για τη Δημοκρατία που προέρχονται από τα δίκτυα του Facebook και ανάλογων εφευρέσεων που διεισδύουν πολύ βαθύτερα από οποιαδήποτε κρατική οργάνωση στη δυτική κοινωνία.

Η οργή του Τραμπ κατά της Κίνας δεν έχει σχέση με το αυταρχικό της σύστημα, αλλά τη μεγέθυνση της οικονομίας της που απειλεί τις ΗΠΑ με τη δεύτερη θέση. Ηδη η Κίνα πουλάει στις αγορές αμερικανικά χρεόγραφα κατεβάζοντας διαρκώς την τιμή τους, ως απάντηση στον εμπορικό πόλεμο του Τραμπ. Μπορεί να χάνει και η ίδια, αλλά οι Αμερικανοί είναι πιο καλομαθημένοι από τους Κινέζους και γι’ αυτό με λιγότερη αντοχή στις αντιξοότητες.

Ο Θάνος Μ. Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και
Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών