Οι κληρονόμοι του Βενιζέλου

Στην Ελλάδα, βέβαια, είσαι ό,τι δηλώσεις. Το πρόβλημα είναι ότι μαζεύτηκαν πολλοί, τώρα τελευταία, που δηλώνουν συνεχιστές και κληρονόμοι του Ελευθέριου Βενιζέλου. Πιο πρόσφατη – και πιο ενδιαφέρουσα – άφιξη στο club, ο Αλέξης Τσίπρας. «Η παράταξη που θέλω να εκπροσωπώ και που ο ΣΥΡΙΖΑ θέλω να είναι συνεχιστής της, η μεγάλη δημοκρατική παράταξη…», είπε σε μια πρόσφατη συνέντευξή του. Και στην αμέσως επόμενη φράση συνέδεσε, στο πλαίσιο αυτής της παράταξης, το δικό του σήμερα με «την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου».

Είναι, βέβαια, ενδιαφέρον ότι στην Ελλάδα του 21^ου αιώνα κανείς (ή σχεδόν κανείς) δεν διεκδικεί την κληρονομιά του Κωνσταντινικού αντιβενιζελισμού. Ενώ αντίθετα την κληρονομιά του βενιζελικού φιλελευθερισμού την διεκδικούν όλοι (ή σχεδόν όλοι). Ακόμη και εκείνοι που στον όρο «φιλελεύθερος» έχουν αλλεργία. Είναι η εκ των υστέρων, ιστορική δικαίωση της βενιζελικής πλευράς στον εθνικό διχασμό.

Την κληρονομιά διεκδικεί, φυσικά, πρωτίστως το Κίνημα Αλλαγής, ως συγγενής εξ αίματος. Ως συνεχιστής του ΠΑΣΟΚ, το οποίο τη δεκαετία του ’80, εξέφρασε στο όνομα της «δημοκρατικής παράταξης» ένα αίτημα δημοκρατίας, συμμετοχής και κοινωνικής δικαιοσύνης και τη δεκαετία του ’90 συνδέθηκε (ατελώς) με μια μεταρρυθμιστική, εκσυγχρονιστική ατζέντα.

Τη διεκδικεί, όμως, και το έχει πει πολλές φορές, και ο Κυριάκος Μητσοτάκης – προσωπικά ο ίδιος, λόγω οικογενειακής παράδοσης και μεταρρυθμιστικών πιστοποιητικών. Τα οποία, όμως, διόλου δεν χαρακτηρίζουν το αμετανόητα αντιμεταρρυθμιστικό κόμμα που σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να είναι η ΝΔ. Και να τώρα που μπαίνει στον κατάλογο των επίδοξων κληρονόμων και ο Αλέξης Τσίπρας, με τη νέα εκδοχή ΣΥΡΙΖΑ, που ετοιμάζεται να λανσάρει μετεκλογικά.

Γιατί όχι; Ολοι δικαιούνται να δηλώνουν βενιζελικοί. Το ερώτημα είναι ποια ακριβώς παράδοση διεκδικούν.

Αν ο βενιζελισμός κληροδοτεί μια στρατηγική και μια μέθοδο εξωτερικής πολιτικής, μια συγκεκριμένη επιλογή για τη θέση της χώρας στον διεθνή χάρτη, αυτή η «γραμμή», από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή κι ύστερα, στα χρόνια της μεταπολίτευσης, έχει γίνει κοινός τόπος, ο οποίος έχει υπηρετηθεί από το σύνολο των κυβερνήσεων (της κυβέρνησης Τσίπρα συμπεριλαμβανομένης) και στον οποίο συμπίπτει η πλειονότητα των πολιτικών δυνάμεων. Αν η πολιτική κληρονομιά του βενιζελισμού είναι ο «ρεπουμπλικανισμός», η υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας απέναντι στις αυταρχικότερες εκδοχές κοινοβουλευτισμού, με έγνοια για την κοινωνική δικαιοσύνη και τον θεσμικό εκσυγχρονισμό, η ομοφωνία επ’ αυτής είναι λιγότερο προφανής. Και πάντως δύσκολα θα εγγραφόταν σε αυτήν την παράδοση η κυβερνητική θητεία του Αλέξη Τσίπρα. Αν, τέλος, η βενιζελική παράδοση είναι, προπάντων, μια μεταρρυθμιστική παράδοση, τότε ο κατάλογος των πιθανών επιγόνων μειώνεται δραματικά.

Ο ίδιος ο Βενιζέλος, στην εποχή του, ως εκφραστής ενός προγράμματος αστικού εκσυγχρονισμού, που έμεινε ημιτελής, συνέδεσε το όνομά του με όλες τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις του 20^ου αιώνα, από την αγροτική και την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση μέχρι την εισαγωγή της προοδευτικής εργατικής νομοθεσίας. Ο Γιώργος Μαυρογορδάτος, στο πολύτιμο και, αίφνης, επίκαιρο έργο του για τον Εθνικό Διχασμό, παραθέτει μια κρίσιμη φράση του ίδιου του Βενιζέλου, σύμφωνα με την οποία, μέχρι την επανάσταση του 1909, την Ελλάδα διηύθυναν «οι έχοντες σχέσιν με την στήλην των εξόδων, οι τρόφιμοι του προϋπολογισμού», ενώ επί των ημερών του, τις τύχες της διευθύνουν εκείνοι «οίτινες τροφοδοτούν την στήλην των εσόδων του προϋπολογισμού». Αυτή η αντιπαράθεση της δημιουργικής παραγωγικής Ελλάδας, της Ελλάδας που πληρώνει φόρους, απέναντι σε μια κρατικοδίατη ολιγαρχία που ζούσε από το κράτος και χρησιμοποιούσε το κράτος, με ένα σύστημα πελατείας, για να χτίζει κοινωνικές συμμαχίες με τα προκαπιταλιστικά και αντικαπιταλιστικά μικροαστικά στρώματα και να εδραιώνει δια της καθολικής ψηφοφορίας την κυριαρχία της, είναι ο πυρήνας της πολιτικής και κοινωνικής τατυτότητας του βενιζελισμού, στην εποχή του. Αλλά εκείνη η διαχωριστική γραμμή που περιέγραφε ο Βενιζέλος το 1912, κάτι διατηρεί νομίζω και σήμερα όχι βέβαια από την κυριολεξία της, μα από την ευρύτερη συμβολική της σημασία.

Την εγγραφή στους καταλόγους των συνεχιστών του Βενιζέλου, λοιπόν, μπορεί κάθε πολιτικός να τη διεκδικεί για το εαυτό του. Μα πρέπει να την αποδεικνύει στην πράξη. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ο πιθανότατος νικητής των εκλογών της Κυριακής, θα έχει την ευκαιρία να αποδείξει πως ανήκει στην παράδοση αυτή, αν καταφέρει να νικήσει τις αντιστάσεις ενός πολιτικού οργανισμού ο οποίος, από το 1981 κι ύστερα, μετά την πρώτη, ριζοσπαστική θητεία του στη μεταπολίτυευση, πολιτεύθηκε, για το μεγαλύτερο διάστημα, ως πολέμιος και σαμποτέρ κάθε μεταρρύθμισης που, από τον εκσυγχρονισμό του οικογενειακού δικαίου το 1982 ως το ΑΣΕΠ του 1994, και από τις ανεξάρτητες αρχές του Κ. Σημίτη ως τη Διαύγεια του Γιώργου Παπανδρέου, πιστώνονται πάντα στον αντίπαλό του.

Και ο Τσίπρας; Κάποιοι αντέδρασαν στη «βενιζελική» ατάκα του με την απορία «τι δουλειά έχει η Αριστερά με τον Βενιζέλο;». Αλλά δεν έχουν δίκιο. Ιστορικά, η Αριστερά συναντήθηκε με τον βενιζελισμό στα χρόνια της κρίσης της αστικής ηγεμονίας, στα χρόνια του Μεταξά και, αργότερα, στα χρόνια της κατοχής. Από το 1958 τουλάχιστον, η ΕΔΑ προσπάθησε να εγγραφεί ως μέρος μιας «μεγάλης δημοκρατικής παράταξης». Και στη μεταπολίτευση το ίδιο – ακόμη κι αν βρέθηκε κάποτε υποχρεωμένη να αμυνθεί απέναντι σε μια χρήση του όρου «δημοκρατική παράταξη» από το ΠΑΣΟΚ, ως ψευδώνυμο ενός αντιδεξιού αναχρονισμού, προς ψηφοθηρική χρήση εις βάρος της.

Η αλήθεια είναι ότι τίποτε από την ως τώρα πολιτεία του (με μόνη, ατελή όμως, εξαίρεση τις Πρέσπες) και το ήθος της διακυβέρνησής του δεν δικαιολογεί στον Αλέξη Τσίπρα τη φιλοδοξία να «εκπροσωπεί» την παράταξη. Αλλά κανένας δεν μπορεί να του απαγορεύσει να το προσπαθήσει από εδώ και πέρα, στην προσπάθεια πολιτικής επανασυσκευασίας του, μετά την ήττα. Αρκεί να μην το κάνει και αυτός, ως πρόσχημα απλώς αναβίωσης ενός προκατακλυσμιαίου αντιδεξιού αναχρονισμού.