Η μετανάστευση {LF}ως δικαίωμα

Ενας πατέρας αγκαλιασμένος με τη μικρή του κόρη, νεκροί στα σύνορα της ελπίδας για μια καλύτερη ζωή. Eνα καράβι με δεκάδες ψυχές επάνω του που περιφέρεται στη Μεσόγειο χωρίς λιμάνι. Μια νεαρή καπετάνισσα που συλλαμβάνεται επειδή ήθελε να βοηθήσει όσους δεν είχαν τα δικά της προνόμια. Και από κοντά δεκάδες ανώνυμες ιστορίες ανθρώπων που υπέφεραν, κινδύνεψαν, ταλαιπωρήθηκαν, πέθαναν, απλώς και μόνο επειδή ήθελαν να πάνε εκεί όπου θα μπορούσαν να έχουν στέγη, δουλειά και ελπίδα.

Oμως, για τις περισσότερες κυβερνήσεις όλα αυτά αποτελούν ένα πρόβλημα επιμελητείας. Δεν είναι τυχαία η κυνική βιοπολιτική ορολογία των ροών που πρέπει να ανακοπούν ή των φραγμάτων που πρέπει να υψωθούν ή της φύλαξης που θα πρέπει να γίνει καλύτερη. Είναι ένα πρόβλημα, μια απειλή που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Βέλτιστη αντιμετώπιση αυτή που θα αφήσει τους ανθρώπους απλώς δυστυχισμένους αλλά όχι νεκρούς, έστω και εάν η σιωπηλή παραδοχή είναι ότι η «αποτροπή» απαιτεί και μερικούς νεκρούς. Αρκεί να μη γίνονται πρωτοσέλιδα στον παγκόσμιο Τύπο.

Στην καλύτερη των περιπτώσεων, όλα αυτά συνδυάζονται με ένα ευχολόγιο «αναπτυξιακής βοήθειας», ώστε «να μη χρειάζεται να φύγουν». Βέβαια συνήθως τα ευχολόγια αυτά συνδυάζονται με «επενδύσεις» που διαλύουν τοπικές κοινότητες, την κλιματική αλλαγή (στην οποία συνεισφέρουν δυσανάλογα οι πλούσιες χώρες) που δημιουργεί αβίωτες συνθήκες αλλά και πλήθος τοπικών πολέμων που πέραν όλων των άλλων αντανακλούν και ηγεμονικούς ανταγωνισμούς των ισχυρών κρατών. Κοντολογίς, με όλους τους λόγους που κάνουν ανθρώπους να θέλουν να φύγουν από τις πατρίδες τους.

Φυσικά κανείς δεν μιλάει για την ουσία. Ο πλανήτης μας είναι εξαιρετικά άνισος ως προς τον πλούτο, τις υποδομές, τις συνθήκες διαβίωσης. Η μαζική μετακίνηση ανθρώπων εκεί όπου μπορεί να υπάρχει πλεόνασμα πλούτου και δυνατοτήτων για καλύτερη ζωή είναι ένα φαινόμενο που έχει σφραγίσει την ανθρώπινη ιστορία. Η εναλλακτική λύση, δηλαδή η μαζική αναδιανομή πλούτου και η ισότιμη κατανομή δυνατοτήτων αξιοπρεπούς διαβίωσης σε παγκόσμια κλίμακα, φαντάζει ουτοπική αυτή τη στιγμή.

Την ίδια ώρα τα «κλειστά σύνορα» γίνονται η βασική στρατηγική. Μικρή σημασία έχει εάν σημαίνουν τείχη και συρματοπλέγματα, ναρκοπέδια και περιπολικά, «απωθήσεις» και «επαναπροωθήσεις». Η ουσία είναι η ίδια. Δεν πρέπει να φτάσουν εδώ. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι η Ευρωπαϊκή Eνωση στηρίζεται σε συμφωνίες όπως αυτή με την Τουρκία, που υποχρεώνεται να διατηρεί έναν μεγάλο προσφυγικό πληθυσμό στο έδαφός της, ή στη χρηματοδότηση κέντρων κράτησης στα ελληνικά νησιά με αναγκαστικά κακές συνθήκες ως αποτρεπτικό μηχανισμό.

Και ενώ οι Ευρωπαίοι αντιμετωπίζουν απαξιωτικά αυτά που συμβαίνουν στις ΗΠΑ και την αντιμεταναστευτική ρητορική του Τραμπ, η ίδια η Ευρωπαϊκή Eνωση έχει καταστήσει τον κίνδυνο πνιγμού αναγκαία συνθήκη για την άφιξη στο ευρωπαϊκό έδαφος. Και πάλι χωρίς εγγυημένη άφιξη, εφόσον χώρες όπως η Ιταλία ποινικοποιούν ακόμη και την παροχή βοήθειας σε αυτούς που είναι σε κίνδυνο πνιγμού. Ο Σαλβίνι αντιμετωπίζεται ως υπερβολικός, αλλά γνωρίζει ότι έχει τη στήριξη των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων. Κάποιος πρέπει να κάνει τη «βρώμικη δουλειά». Την ίδια ώρα οι ρατσιστικές θεωρίες συνωμοσίας περί της «μεγάλης υποκατάστασης» κερδίζουν έδαφος.

Η κατάσταση αυτή απλώς προετοιμάζει το έδαφος για να μετρούμε τη μία τραγωδία μετά την άλλη. Αυτό που παρουσιάζεται ως «αυτονόητη» αντιμετώπιση του προβλήματος, δηλαδή η αποτροπή της «παράνομης μετανάστευσης», η προσεκτική διαχείριση του ασύλου και – φυσικά – η ρητορική αναφορά στον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οδηγεί στις τραγωδίες που βλέπουμε σήμερα.

Μήπως επομένως ήρθε η ώρα για μια ριζική «αλλαγή παραδείγματος», από τη μετανάστευση ως πρόβλημα στη μετανάστευση ως δικαίωμα; Να αποδεχτούμε, δηλαδή, ότι η μετανάστευση σε αναζήτηση καλύτερης μοίρας αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα των ανθρώπων, με μόνο κριτήριο, όπως και με όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ανθρώπινη ιδιότητα. Και να συμφωνήσουμε ότι τα κράτη, που ούτως ή άλλως υποχρεώνονται από τις θεμελιώδεις διεθνείς συνθήκες να εφαρμόζουν τα βασικά δικαιώματα και το κράτος δικαίου σε όποιον βρίσκεται στο έδαφός τους, οφείλουν να αναγνωρίζουν και το δικαίωμα κάποια/ος να μεταναστεύσει στο έδαφός τους ή να ζητήσει άσυλο εντός του ή να το διασχίσει με ασφάλεια σε αναζήτηση καλύτερης μοίρας.

Μια τέτοια αντίληψη μπορεί να προσκρούει σε βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις για το ποιος έχει δικαίωμα να βρίσκεται σε μια επικράτεια, αλλά και σε έναν παράλογο φόβο περί «ορδών μεταναστών», συνδυασμένο με το γεγονός ότι το κυρίαρχο πρότυπο ανάπτυξης γεννά διαρκώς «πλεονάζοντες πληθυσμούς» σε συνθήκες αποκλεισμού ακόμη και μεταξύ των «νόμιμων κατοίκων». Ομως, μοιάζει να είναι η μόνη έξοδος από έναν φαύλο κύκλο βαναυσότητας.

Η πραγματική κλίμακα {LF}της παγκόσμιας μετανάστευσης

Ανάμεσα στο 2000 και το 2017 ο συνολικός αριθμός των μεταναστών αυξήθηκε από 153 εκατομμύρια στα 258 εκατομμύρια, φτάνοντας το 3,4% του παγκόσμιου πληθυσμού. Αντίστοιχα, έχουμε 25,9 εκατομμύρια πρόσφυγες και 3,5 εκατομμύρια αιτουμένους ασύλου παγκοσμίως. Στην ΕΕ κατοικούσαν το 2018 22,3 εκατομμύρια μετανάστες από χώρες εκτός Eνωσης ή 4,4% του συνολικού πληθυσμού.