Το σχήμα του μέλλοντος

Μπορεί ο ήχος από τα τζιτζίκια να ακούγεται πιο δυνατά από τον λόγο των πολιτικών, σ’ αυτήν την παράξενη, sotto voce προεκλογική περίοδο. Μπορεί να τις πήραμε τόσο σοβαρά, ως κανονικές εθνικές εκλογές, τις ευρωεκλογές του Μαΐου, ώστε τώρα οι εκλογές του Ιουλίου να μοιάζουν με βαρετή επανάληψη. Μπορεί, ακόμη, μια χώρα κουρασμένη από τη φοβερή δεκαετία που έζησε, αφού υποχρεώθηκε να καταναλώσει υπερβολικές δόσεις πολωμένου, φανατικού λόγου, σε υψηλά ντεσιμπέλ, τις μέρες των ευρωεκλογών, να μην αντέχει τώρα τίποτε πάνω από το επίπεδο του ψιθύρου. Μα, παρ’ όλα αυτά, οι χαμηλόφωνες εκλογές της άλλης Κυριακής, είναι από εκείνες που, στη γλώσσα μιας άλλης εποχής, θα ονομάζονταν «σταυρικές».

Στις εκλογικές αναμετρήσεις το βασικό δίλημμα είναι πάντα, φυσικά, το δίλημμα διακυβέρνησης. Κυριαρχεί το ερώτημα ποιος και πώς θα σχηματίσει την επόμενη πλειοψηφία, την επόμενη κυβερνηση. Αλλά πότε-πότε, προκύπτουν εκλογές που σημαδεύονται από ένα δίλημμα ευρύτερο και πιο μακροπρόθεσμο. Που προαναγγέλλουν το σχήμα του μέλλοντος. Μια νέα πολιτική διάταξη.

Συνέβη, για παράδειγμα, το 1977. Στις εκλογές εκείνου του Νοεμβρίου, που έγιναν πρόωρα, για να έχει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τον χρονικό ορίζοντα να ολοκληρώσει τη δύσκολη διαπραγμάτευση της ένταξης στην ΕΟΚ, δίλημμα διαπραγμάτευσης δεν υπήρχε. Δεν υπήρχε αμφιβολία για τον νικητή των εκλογών. Οι οποίες έμειναν στη μνήμη μας όχι επειδή έδωσαν μια νέα τετραετία στη ΝΔ, αλλά επειδή σε αυτές προαναγγέλθηκε το σχήμα του πολιτικού μέλλοντος. Η άνοδος του ΠΑΣΟΚ, το τέλος της ΕΔΗΚ και η επιβεβαίωση της κυριαρχίας του ΚΚΕ, με 9,4%, στον χώρο της Αριστεράς, προανάγγειλαν τον ισχυρό δικομματισμό «των δυόμισι πόλων», που θα αναδεικνυόταν θριαμβευτικά στις εκλογές του 1981 και θα επικρατούσε για πάνω από τρεις δεκαετίες.

Συνέβη, επίσης, μ’ έναν άλλο τρόπο, στις διπλές εκλογές του 2012, τότε που το δικομματικό σχήμα κατέρρευσε και άνοιξε μια εποχή μεταβατική, με ασταθές σχήμα, εύθραυστες ισορροπίες και με μια πολιτική αβεβαιότητα διαρκείας. Ηταν κι αυτές «σταυρικές» εκλογές. Τέτοιες ίσως να αποδειχθούν και οι εκλογές που έρχονται.

Στις εκλογές αυτές, όπως και το 1977, δεν υπάρχει δίλημμα διακυβέρνησης. Για πρώτη φορά, εδώ και πολλά χρόνια, κανείς δεν βάζει στοιχήματα για τον νικητή των εκλογών. Ούτε καν για την αυτοδυναμία του, καλά-καλά. Αλλά όλοι υποψιαζόμαστε πως αυτές οι εκλογές, που βάζουν τέλος στην εποχή της αβεβαιότητας, θα προαναγγείλουν μάλλον, με κάποιον τρόπο το πολιτικό σχήμα του μέλοντος.

Ποιο θα είναι αυτό;

Από τον Ιούνιο του 2012, η επικρατούσα πολιτική προφητεία είναι πως, μέσα από τα ερείπια εκείνου του εκλογικού σεισμού, θα προκύψει ένα νέος δικομματισμός. Το δικομματικό σχήμα ΝΔ – ΣΥΡΙΖΑ θα πάρει τη θέση του γκρεμισμένου σχήματος ΠΑΣΟΚ – ΝΔ. Η τριπλή νίκη του Αλέξη Τσίπρα στις κάλπες του 2015, η συστηματική προσπάθειά του να χρησιμοποιήσει την κυβερνητική εξουσία για να χτίσει παλαιότατου τύπου ερείσματα εξουσίας στο κράτος και τους θεσμούς, η σχετική αντοχή του ΣΥΡΙΖΑ στις ευρωεκλογές, μοιάζει να επιβεβαιώνουν την προφητεία. Αλλά και οι επιφυλάξεις όσων εξ αρχής αμφέβαλαν για την ευστάθεια αυτού του νέου δικομματισμού μοιάζει και αυτές να έχουν επιβεβαιωθεί. Ο ΣΥΡΙΖΑ δείχνει ακόμη μακριά από τη «βίαιη ωρίμανση» που είχε κάποτε προβλέψει ο Γιάννης Δραγασάκης. Οργανωτικά ρηχός, χωρίς παραταξιακά χαρακτηριστικά και κοινωνικά ερείσματα, όπως κατέδειξαν οι τοπικές εκλογές, χωρίς ιδεολογική συνοχή και με μια προγραμματική αμηχανία να γεμίζει το κενό που άφησαν πρώτα η αντιμνημονιακή δημαγωγία και έπειτα η μνημονική προσαρμογή, δεν έχει (ή δεν έχει ακόμη) την εικόνα ενός ανθεκτικού, «ιστορικού» πόλου, που μπορεί να διαδραματίσει στη μακρά διάρκεια τον ρόλο της εναλλαγής στην εξουσία.

Κι έτσι, φαίνεται πιθανότερο να οδηγηθούμε στο άμεσο μέλλον σε μια πολιτική διάταξη που θα μοιάζει λιγότερο με δικομματισμό και περισσότερο με αυτό που ο Ντιβερζέ έχει ονομάσει «σύστημα κυρίαρχου κόμματος». Σε μια πολιτική διάταξη όπου υπάρχει ένα μόνο πραγματικά μεγάλο κόμμα και, απέναντί του, πολλά μεσαία και μικρά, που μόνο συνασπιζόμενα θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την πρόσβασή του στην εξουσία.

Εχει ξαναζήσει η χώρα μια παρόμοια εποχή. Μετά τη μεταπολίτευση, από το 1974 ως το 1981, είχαμε στην πραγματικότητα ένα κυρίαρχο κόμμα, τη ΝΔ, και απέναντί της μια πλειάδα κομμάτων του Κέντρου και της Αριστεράς – μέχρι να αναδειχθεί ως ισοϋψής πόλος το ΠΑΣΟΚ. Αλλά τη δεκαετία του ’50, μετά τον Εμφύλιο, με την κατάρρευση του διχασμού του μεσοπολέμου, Φιλελεύθερων – Λαϊκών, είχαμε πρώτα μια περίοδο πολυδιάσπασης κι έπειτα την ανάδειξη της Δεξιάς, πρώτα ως Συναγερμός του Παπάγου κι έπειτα ως ΕΡΕ του Καραμανλή, ως κυρίαρχου κόμματος για μια ολόκληρη δεκαετία, με πολλά κόμματα του Κέντρου και της Αριστεράς απέναντί της, τα οποία μόνον μία φορά, όταν κατόρθωσαν να συνασπιστούν, το 1956, αμφισβήτησαν την ισχύ της στις κάλπες (ανεπιτυχώς, λόγω εκλογικού νόμου – αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία). Εως ότου σχηματιστεί η Ενωση Κέντρου και αλλάξουν οι συνθήκες, το 1963.

Αν επιβεβαιωθούν, λοιπόν, οι δημοσκοπήσεις και η πρόβλεψη του Ανδρέα Δρυμιώτη για μια διαφορά πρώτου – δεύτερου της τάξης του 40-28, την άλλη Κυριακή, ίσως μπαίνουμε σε μια φάση που θυμίζει αυτά τα ιστορικά προηγούμενα. Μόνο που, και στις δύο περιπτώσεις, η φάση του «κυρίαρχου κόμματος» ήταν μια φάση μεταβατική, μέχρι να δημιουργηθεί ή να αναδειχθεί ένα νέο πολιτικό σχήμα και να αποκατασταθεί μια δικομματική διάταξη, που έχει ρίζες στην ελληνική πολιτική ζωή από τον 19ο αιώνα ακόμη.

Θα δούμε κάτι ανάλογο και αυτήν τη φορά; Το βέβαιο είναι ότι σ’ αυτές τις εκλογές, με το δίλημμα διακυβέρνησης απαντημένο, ως πιο ενδιαφέρον δίλημμα προβάλει το δίλημμα αντιπολίτευσης. Δηλαδή το στοίχημα για ένα νέο σχήμα του μέλλοντος.