«Δεν έχω απαντήσει {LF}στο “γιατί” του έρωτα»

Σε μια συνομιλία του με τον Μάνο Χατζιδάκι, με τον οποίο είχε μια βαθιά και εξαιρετική σχέση, ο σπουδαίος συνθέτης τού είχε αποκαλύψει: «Θάνο, εμένα με ξέρει όλη η Ελλάδα και όλη η Ελλάδα τραγουδάει το “Γαρίφαλο στ’ αφτί”. Δεν είμαι όμως αυτό. Εγώ θα ήθελα να συγκινείται και να με αποθεώνει για τον “Μεγάλο Ερωτικό”. Δυστυχώς, τον αποδέχεται ένα μικρότερο κοινό». Στην πρόσφατη παρουσίαση του Καββαδία του στο Μέγαρο, τον περασμένο Μάιο, μέσα από πιο πειραματική προσέγγιση ο Θάνος Μικρούτσικος έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής.

Η συζήτηση ξεκινάει κάπου εδώ με τον σπουδαίο συνθέτη, που θα βρεθεί το Σάββατο στο Ηρώδειο με την ίδια μουσική ομάδα. Εχει πραγματοποιήσει περισσότερες από έξι χιλιάδες συναυλίες, νούμερο που υπογραμμίζει στη συνομιλία μας όχι για να εξυμνήσει τον όγκο της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας. Η υπενθύμιση έχει άλλη λειτουργία: «Δεν υπάρχει πιο δύσκολη ερώτηση από το να μπω στη διαδικασία να ξεχωρίσω μία από αυτές. Ομως μπορώ πια με βεβαιότητα να πω ότι – και στο σημείο που είμαι τώρα με το βάρος της ασθένειάς μου – καλύτερες για μένα ήταν οι δύο τελευταίες παραστάσεις που έδωσα τον Μάιο στο Μέγαρο, παρουσιάζοντας τον Καββαδία. Από το 1979 που κυκλοφόρησε ο “Σταυρός του Νότου”, για πρώτη φορά βρήκε ένα νέο “σώμα” μέσα από μια διαφορετική ενορχήστρωση: τρία πιάνα (Θοδωρής Οικονόμου, Μάξιμος Δράκος, Θάνος Μικρούτσικος), τρεις φωνές (Ρίτα Αντωνοπούλου, Χρήστος Θηβαίος, Κώστας Θωμαΐδης) και πνευστά (Θύμιος Παπαδόπουλος)».

Η αξιολόγησή του έγινε, όπως λέει, όχι υπό τη συνθήκη της συναισθηματικής φόρτισης, αλλά διότι επετεύχθη κάτι πολύ σημαντικό και σπάνιο: «Αυτός ο δύσκολος δρόμος είχε τη μέγιστη αποδοχή και συγκίνηση από το κοινό. Αρα λοιπόν πέτυχα κάτι που ήταν ζητούμενο σε όλη μου τη ζωή. Ενα αποτέλεσμα πιο αρτιστίκ, αβίαστα, χωρίς να χάνονται η ουσία και ο αρχικός πυρήνας του έργου».

Υπήρξε άραγε η αγωνία για την τύχη του υπόλοιπου έργου του σε αυτά τα σχεδόν 50 χρόνια πορείας, μέσα στην οποία κατέθεσε κύκλους τραγουδιών, μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, ή με το να ερμηνεύουν τις ιδιοσυγκρασιακές του συνθέσεις οι σπουδαιότερες ελληνικές φωνές; «Υπάρχουν τραγούδια που έχουν περάσει στα χείλη όλων των Ελλήνων, όπως η “Ρόζα”, το “Πάντα γελαστοί”, η “Πιρόγα”, τα οποία ακούστηκαν μεταξύ άλλων στη συναυλία που έκανα πέρυσι, “Οσοι περπάτησαν μαζί μου”, στο Θέατρο Βράχων. Ο κόσμος τραγουδούσε με ενθουσιασμό και πάθος και μπορώ να κατανοήσω αυτή την αποδοχή. Είναι οι επιτυχίες που, χωρίς να υπάρχει το υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο, δημιουργούν βαθιά συγκίνηση, για την οποία είμαι ευγνώμων. Αλλά όταν συμβαίνουν και τα δύο είναι υπέροχο».

Οι δύο κύκλοι τραγουδιών σε ποίηση του Καββαδία έχουν αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στη δημιουργία του συνθέτη. Το ερώτημα που καραδοκεί, είτε το ομολογεί κανείς είτε όχι, είναι αν ο Θάνος Μικρούτσικος είχε την αγωνία και τα υπόλοιπα έργα του να σταθούν – σε επίπεδο αποδοχής τουλάχιστον – δίπλα στον «Σταυρό του Νότου» ή στις «Γραμμές των οριζόντων». «Με ρωτάς δηλαδή αν σκέφτηκα ποτέ “εντάξει, αλλά συνέθεσα άλλα τόσα έργα”. Θα πρέπει να σου πω ότι έχω την τύχη τα τραγούδια που σου ανέφερα πιο πάνω να τραγουδιούνται σχεδόν απ’ όλες τις γενιές. Αυτό είναι τύχη μεγάλη για έναν συνθέτη, τεράστιο δώρο, και δεν μπορώ να διαμαρτυρηθώ. Σε ό,τι αφορά τώρα τη συμφωνική μουσική ή τις πειραματικές συνθέσεις μου, γνωρίζω εκ των προτέρων ότι κατ’ αρχάς απευθύνονται σε έναν περιορισμένο αριθμό κοινού. Αν βρεθούμε έπειτα από 200 χρόνια πάλι εδώ – ποιος ξέρει -, ίσως να έχουν μεγάλη αποδοχή. Αλλά πάντα έτσι συνέβαινε στην τέχνη. Πριν από λίγο καιρό μού το έλεγε κάποιος – και δεν ήταν η πρώτη φορά που το άκουγα -, ότι ο Μότσαρτ, ο Μπαχ ή η Μαρία Κάλλας είναι ψηλά στην παγκόσμια κατάταξη των πωλήσεων».

ΤΟ ΚΟΙΝΟ. Η αγωνία για την αποδοχή τον οδήγησε ποτέ στο να συγχρονιστεί με τα θέλω του κοινού; «Αν σου έλεγα “όχι”, θα ήταν μια δογματική και εγωιστική απάντηση. Η αλήθεια όμως είναι ότι αν με βάλεις να σκεφτώ, δύσκολα θα βρω δυο – τρία πράγματα. Ναι, έπαιξα με τα θέλω του κοινού κάποιες φορές, αλλά μάλλον ασυνείδητα. Σε διαβεβαιώνω πως όταν μελοποιούσα ήμουν εγώ με το κείμενο και όχι ο “τρίτος”. Οτι βγήκαν κάποια τραγούδια εύκολα, που πέρασαν, ναι, έχει συμβεί. “Η αγάπη είναι ζάλη” με τη Χαρούλα Αλεξίου, αλλά και άλλα που δεν πέρασαν. Πιθανόν το κοινό κάποιες στιγμές να μπήκε στη διαδικασία της σύνθεσης, είναι πολύ πιθανόν, αλλά σίγουρα δεν είναι πολλά».

Η δίκαιη συνέχιση του διαλόγου απαιτεί την αποδοχή της απάντησης αυτής και σαφώς να τονιστεί ότι οι περισσότεροι συνθέτες έχουν κάποιες τέτοιες τρωτές στιγμές δημιουργίας. Ο μελετητής του μέλλοντος άραγε πού θα σταθεί; «Το βέβαιο είναι πως θα διαπιστώσει ότι ο Μικρούτσικος είναι συνθέτης με πολλά πρόσωπα. Ξέρεις, η διαδικασία της σύνθεσης είναι αποτέλεσμα τριών παραγόντων: του μυαλού, της καρδιάς και του χεριού. Ομως το βασικό μου πάντα μέλημα στο κείμενο όπου προσπαθώ να βάλω τις νότες είναι να βρω τα κρυμμένα του. Να θυμίσω ότι μέχρι να μελοποιήσω τον Καββαδία θεωρείτο ένας ποιητής που μιλάει για πόρνες, για λιμάνια, για ταξίδια, για ναυτικούς. Αλλά η μελέτη ανέδειξε το “Λυπήσου αυτούς που δεν ονειρεύονται” ή το “Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία”. Τόλμησε δηλαδή για το αδύνατο».

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΒΒΑΔΙΑ. Σε αυτό το σημείο περιγράφει συγκινημένος ότι πρόσφατα στη συναυλία του Μεγάρου ήρθε ένα 16χρονο κορίτσι και του έδειξε ότι είχε κάνει αυτόν τον στίχο τατουάζ στην πλάτη του: «Με αγκαλιάζει και μου λέει “είσαι ο ήρωάς μου”. Σε έμενα τον 72χρονο. Υπάρχει και άλλη μία ιστορία. Παίζαμε με τον Χρήστο Θηβαίο στην Κύπρο και καθώς ήμουν απορροφημένος στο πιάνο έρχεται από πάνω μου και μου λέει έντονα: “Κοίτα κάτω, κοίτα”. Γυρνάω και βλέπω κάτι εφήβους που είχαν γράψει στα μπλουζάκια τους “Την ανεξήγητη γραφή να λύσω πολεμώ”».

Οι ιστορίες για τον Καββαδία δεν τελειώνουν και η αφήγησή τους επιβεβαιώνει την ιδιοσυγκρασιακή σχέση που ανέπτυξε μαζί του. Δεν ήταν στους ποιητές που απήγγελλε ο πατέρας του στο σπίτι. Επίσης οι μουσικές σπουδές του στο πιάνο όριζαν μια διαφορετική πορεία. Ομως, περνώντας τα χρόνια, αφού τον είχε γνωρίσει ο Αλέκος Πατσιφάς και είχε αναπτύξει μια καλή σχέση μαζί του, του ζητάει να μελοποιήσει τον «ελάσσονα» ποιητή μέχρι εκείνη τη στιγμή Καββαδία. «Θα το κάνω, μου λέει, αλλά να ξέρεις ότι δεν θα πουλήσουμε. Η συνέχεια είναι γνωστή». Την ίδια όμως στιγμή παραδέχεται ότι υπάρχουν έργα του τα οποία έκανε βιαστικά: «Υπάρχουν δυο – τρεις τέτοιοι δίσκοι. “Τα τραγούδια της Λευτεριάς” ή τον δίσκο που έκανα με τον μακαρίτη τον Θεοδόση – χωρίς να φταίει ο ίδιος. Πρόκειται για έναν σπουδαίο τραγουδιστή».

Ποιος είναι άραγε ο ιδανικότερος ερμηνευτής του έργου του; «Υστερα από τόσα χρόνια μπορώ να πω η Μαρία Δημητριάδη. Δραματική και λυρική ταυτόχρονα». Σε αυτό το σημείο που βρίσκεται τώρα μπορεί να πει σε ποιο ερώτημα δεν κατάφερε να απαντήσει ακόμα; «Στο “γιατί” του έρωτα».