Εχει σχέση ο λαϊκισμός με τον φασισμό;

Με αναφορές κυρίως στις κλυδωνιζόμενες δημοκρατίες της Δύσης πολλοί αναλυτές τείνουν να ταυτίσουν την απότομη κι απροσδόκητη άνοδο διαφόρων λαϊκίστικων κομμάτων με την αναβίωση του φασισμού. Αυτές οι αντιδράσεις όμως περισσότερο προέρχονται από μια αγωνία για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η φιλελεύθερη Δημοκρατία παρά από μια αναγνώριση φασιστικών χαρακτηριστικών στους ανερχόμενους εθνολαϊκισμούς.

Να ξεκαθαρίσουμε κάποια χαρακτηριστικά. Ο λαϊκισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί αντιδημοκρατικός. Γιατί το θεμελιώδες του αίτημα είναι ο σεβασμός των δικαιωμάτων των λαϊκών πλειοψηφιών και η εμβάθυνση της Δημοκρατίας με τη χρήση τακτικών δημοψηφισμάτων. Ενα άλλο του κυρίαρχο σύνθημα είναι η επαναφορά των λαϊκών στρωμάτων κοντύτερα στα κέντρα λήψης αποφάσεων που έχουν σταδιακά κατακτηθεί από τις κοσμοπολίτικες ελίτ. Περισσότερη λοιπόν λαϊκή συμμετοχή απαιτούν οι περισσότεροι λαϊκιστές κι όχι περιορισμό ή περιθωριοποίησή της.

Στο έθνος βλέπουν το βάθος μιας συνέχειας με κοινά κοινωνικά κι αξιακά χαρακτηριστικά που ενδεχόμενα κινδυνεύει από ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές ροές. Για τις οποίες θεωρούν υπεύθυνους τους παραδοσιακούς διαχειριστές του πολιτικού συστήματος. Οι λαϊκιστές επίσης είναι έντονα εσωστρεφείς. Στοχεύουν στην αποκατάσταση ονειρικών ή πραγματικών περασμένων μεγαλείων (Tramp: «Let’s make America Great Again»). Απεχθάνονται εξωτερικές περιπέτειες κι επεκτατικές κινήσεις.

Σε όλα αυτά ο φασισμός βρίσκεται στην αντίπερα όχθη. Το έθνος-κράτος προσλαμβάνει μια μεταφυσική αγιοσύνη που εκφράζεται μέσα από τη ζωτική του επέκταση σε βάρος άλλων κατώτερων λαών. Ο ηγέτης ενσωματώνει στο πρόσωπό του τα συμφέροντα και τις αντιλήψεις του λαού, με όποιον διαφωνεί να θεωρείται υπονομευτής της ενότητας και των πεπρωμένων.

Η δημοκρατική συμμετοχή συνιστά ανορθογραφία στη χάραξη του πεπρωμένου του λαού από τον ηγέτη και το κόμμα. Ενώ η φυλετική θεώρηση δεν έχει σχέση με μετανάστευση αλλά με τη φυσική ανωτερότητα απέναντι στους υποδεέστερους άλλους.

Εξάλλου η αντίθεση με την εισροή πολιτιστικά διαφορετικών ξένων δεν έχει καμία ρατσιστική υφή. Ο καθηγητής Φιλοσοφίας στην Οξφόρδη David Miller («Strangers in our Midst: The Political Philosophy of Immigration», 2016) δικαιολογεί απόλυτα την αντίδραση αυτή, σαν «δικαίωμα μιας κοινότητας να θέλει να διατηρήσει την ομοιογένειά της».

Εξάλλου ο υπερβολικός κρατισμός και η αντι-παγκοσμιοποίηση που εκφράζουν μερικές φορές κάποια τέτοια λαϊκιστικά κινήματα (Tραμπ, Λεπέν) φέρνει κοντύτερα προς την Αριστερά παρά προς όποιες αντίθετες κατευθύνσεις.