«Είναι ανθρώπινο {CR}να μη ζητάς {CR}μόνο ρύζι αλλά {CR}και δικαιώματα»

«Ηταν η σωστή απόφαση»: με αυτόν τον τρόπο σχολίασε πρόσφατα το Πεκίνο, σε μία από τις σπανιότατες αναφορές του σε αυτή την περίοδο – ταμπού της κινεζικής Ιστορίας, τη σφαγή της Πλατείας Τιενανμέν, πριν από ακριβώς 30 χρόνια, τη νύχτα της 3ης προς 4η Ιουνίου του 1989. «Αυτό το συμβάν ήταν μία πολιτική αναταραχή και η κεντρική κυβέρνηση πήρε μέτρα ώστε να βάλει τέλος σε αυτή την αναταραχή, ήταν η σωστή απόφαση» αποφάνθηκε ο κινέζος υπουργός Αμυνας στρατηγός Βέι Φενγκέ, μιλώντας στο φόρουμ ασφαλείας του Διαλόγου της Σάνγκρι Λα, στη Σιγκαπούρη. Αναρωτήθηκε μάλιστα γιατί ο κόσμος λέει μονίμως πως η Κίνα «δεν χειρίστηκε σωστά» το «συμβάν».

Πάμε 30 χρόνια πίσω. Ολα ξεκινούν στις 15 Απριλίου του 1989, μετά τον θάνατο του Χου Γιάο Μπανγκ, πρώην γενικού γραμματέα του ΚΚΚ που είχε καθαιρεθεί δύο χρόνια νωρίτερα από την ηγεσία λόγω της φιλελεύθερης γραμμής του. Χιλιάδες κινέζοι φοιτητές κατεβαίνουν στους δρόμους προκειμένου να αποτίσουν φόρο τιμής σε αυτόν τον ένθερμο μεταρρυθμιστή. Στις 26 Απριλίου, η «Λαϊκή Ημερησία», επίσημο όργανο της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΚ, καταδικάζει τις διαδηλώσεις ως ενάντιες στο κόμμα, ωθώντας μεγάλο αριθμό απλών πολιτών στην πλευρά των διαδηλωτών. Στις 13 Μαΐου, οι φοιτητές ξεκινούν απεργία πείνας, που κερδίζει μεγάλη λαϊκή στήριξη. Στις 20 Μαΐου κηρύσσεται στρατιωτικός νόμος, με εντολή του Ντενγκ Σιαοπίνγκ. Συνολικά 200.000 στρατιώτες θα αναπτυχθούν στο Πεκίνο.

Ο Νίκολας Κριστόφ, ο γνωστός αρθρογράφος των «New York Times», ήταν τότε επικεφαλής του γραφείου της εφημερίδας στο Πεκίνο. Επί επτά εβδομάδες, γράφει, εκατομμύρια Κινέζοι είχαν διαδηλώσει ελεύθερα σε εκατοντάδες πόλεις ανά τη χώρα, καταγγέλλοντας τη διαφθορά και ζητώντας δημοκρατία. «Ελπίδα γέμιζε τον αέρα». Μέχρι τη νύχτα της 3ης προς 4η Ιουνίου. Εκείνη τη νύχτα, ο Κριστόφ δέχθηκε ένα τηλεφώνημα στο σπίτι του στο Πεκίνο: ο κινεζικός στρατός εισέβαλε στην ίδια του την πρωτεύουσα. Φοιτητές και εργάτες είχαν κάνει τους δρόμους αδιάβατους υψώνοντας οδοφράγματα προκειμένου να εμποδίσουν τον στρατό, πήδηξε λοιπόν πάνω στο ποδήλατό του και έκανε μανιασμένα πετάλι προς τον ήχο των πυρών. Εφτασε στην Πλατεία Τιενανμέν λίγο πριν από τον στρατό, κι έπειτα παρακολούθησε τους στρατιώτες να ανοίγουν πυρ με τα αυτόματα όπλα τους απευθείας εναντίον του πλήθους, όπου βρισκόταν και ο ίδιος. Πέρασε όλη τη νύχτα τρέχοντας πέρα – δώθε, με το σημειωματάριο στο χέρι του νοτισμένο από τον ιδρώτα του φόβου.

«Ποτέ δεν ξεχνάς το θέαμα νέων ανθρώπων, μερικών από τους καλύτερους και λαμπρότερους του έθνους, γεμάτων πάθος και ιδεαλισμό, να αψηφούν τα πολυβόλα – και έπειτα σε μια στιγμή να καταρρέουν αιμόφυρτοι στο έδαφος… Στην Κίνα ενέσκηψε χειμώνας, και από πολιτική έννοια δεν έχει φύγει ακόμα». Τριάντα χρόνια μετά τη σφαγή της Τιενανμέν, η Κίνα έχει κάνει άλματα οικονομικά και εκπαιδευτικά, ο ίδιος ο Κριστόφ είναι ο πρώτος που παραδέχεται πως έχτιζε ένα πανεπιστήμιο την εβδομάδα, έχει βγάλει περισσότερους ανθρώπους από τη φτώχεια από ό,τι οποιαδήποτε άλλη χώρα στην ανθρώπινη Ιστορία και έχει καταφέρει να έχει το Πεκίνο μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής (82 χρόνια) από ό,τι η Ουάσινγκτον (77 χρόνια) – «είναι όμως βαθιά ανθρώπινο, όπως το έθεσε ένας διαδηλωτής το 1989, να μη ζητάς μόνο ρύζι αλλά και δικαιώματα». Και τα δικαιώματα βρίσκονται κατά μία έννοια πιο μακριά από ποτέ. Χάρη στο διαδικτυακό «Μεγάλο Τείχος», την κινεζική προπαγάνδα και τη φυλάκιση δεκάδων χιλιάδων πολιτικών κρατουμένων, πολλοί νέοι Κινέζοι δεν γνωρίζουν καν για τη Σφαγή της Τιενανμέν.

Τέλη Μαΐου, για πρώτη φορά, πραγματοποιήθηκε στην Ταϊπέι ένα συνέδριο με τη συμμετοχή 15 συμμετεχόντων και αυτοπτών μαρτύρων των γεγονότων – οι περισσότεροι πρώην ηγετικά στελέχη των φοιτητικών διαδηλώσεων που ζουν πλέον εξόριστοι ανά τον κόσμο -, καθώς και ιστορικών, ερευνητών και διανοουμένων. Ενας πρώην φοιτητής – ηγέτης του κινήματος της Τιενανμέν, εξόριστος σήμερα στο Σαν Φρανσίσκο, ο Φενγκ Κονγκντέ, αφηγήθηκε πώς είδε μια μέρα κινέζους φοιτητές να τον ρωτούν γιατί, το 1989, αυτοί και οι υπόλοιποι συντονιστές της αμφισβήτησης σκότωσαν τόσο ανελέητα στρατιώτες του Λαϊκού Στρατού. Τους κατεύθυνε προς τον ιστότοπό του, το 64memo.com, όπου αρχειοθετεί εδώ και χρόνια μαρτυρίες και ντοκουμέντα, γραπτά, οπτικά και ηχητικά, γύρω από την άνοιξη του Πεκίνου. Οταν ήρθαν ξανά σε επαφή μαζί του, λίγο αργότερα, «ήταν εξοργισμένοι που η προπαγάνδα τούς είχε πει ψέματα. Δίνουμε μία μάχη της μνήμης με το κινεζικό καθεστώς, είναι μία μάχη που ξεκίνησαν εκείνοι, που δίνουν στην Κίνα και επεκτείνουν πλέον σε ολόκληρο τον κόσμο».

Ο κόσμος βέβαια γνωρίζει. Οτι οι νεκροί εκείνης της Σφαγής δεν ήταν 300, όπως επιμένει το κινεζικό καθεστώς, αλλά κάπου 2.600, όπως είχε εκτιμήσει εξαρχής ο Ερυθρός Σταυρός. Οπως επίσης και ότι 30 χρόνια μετά, από την άφιξη του Σι Τζινπίνγκ στην εξουσία, το 2012, και εξής, η αμφισβήτηση της εξουσίας στην Κίνα γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Αρχές Απριλίου, η ΕΕ ζήτησε εκ νέου από το Πεκίνο την απελευθέρωση 50 προσωπικοτήτων. Ανάμεσά τους ήταν και το όνομα του Γιου Ουένσενγκ, ενός γνωστού δικηγόρου για τα ανθρώπινα δικαιώματα, που ξυλοκοπήθηκε και συνελήφθη, υπό το βλέμμα του γιου του, στις 19 Ιανουαρίου του 2018. Μία ημέρα νωρίτερα, είχε εκφράσει δημοσίως την επιθυμία του να αλλάξει το Σύνταγμα. Οπως και ο Σι. Οχι όμως για να επιτρέψει στον κινέζο πρόεδρο να παραμείνει στη θέση αυτή ισόβια, αλλά, αντίθετα, ώστε να υπάρξουν πολλές υποψηφιότητες. Για έναν «χειμώνα του ακτιβισμού» στην Κίνα μιλούν, σύμφωνα με τη γαλλική «Monde», οι ίδιοι οι κινέζοι ακτιβιστές.