Η νίκη του Ντενγκ Σιαοπίνγκ

Το μαζικό κίνημα διαμαρτυρίας που βίωσε η Κίνα την άνοιξη του 1989, επικεντρωμένο (αλλά όχι περιορισμένο) στην Πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνου, μοιάζει να ήταν η αντι-κομμουνιστική εξέγερση που απέτυχε. Καθώς εξελισσόταν η άγρια καταστολή, στις 3-4 Ιουνίου αλλά και μετά, άνθρωποι κέρδιζαν την πολιτική τους ελευθερία στην Κεντρική Ευρώπη – αρχικά στην Πολωνία και στην Ουγγαρία και έπειτα, αρχής γενομένης από εκείνο το φθινόπωρο, στην Ανατολική Γερμανία, στην Τσεχοσλοβακία, στη Βουλγαρία και, παρότι βίαια και μάλλον αντιδημοκρατικά, στη Ρουμανία. Μέσα στην επόμενη διετία, η Σοβιετική Ενωση, με τις ρωγμές της να ανοίγουν από τις μεταρρυθμίσεις του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τελικά κατέρρευσε.

Αυτές οι δημοκρατικές επαναστάσεις ακολούθησαν τις λαϊκές εξεγέρσεις που είχαν πραγματοποιηθεί λίγα χρόνια νωρίτερα στη Βορειοανατολική και τη Νοτιοανατολική Ασία. Τι ευτυχία να ζούσες τις εποχές εκείνες. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα δεν ήταν ο μόνος Αμερικανός που πίστευε ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία είχε θριαμβεύσει δά παντός. Δεν υπήρχε εναλλακτική σε αυτό που θεωρούνταν ευρέως ως μια φυσική συμβίωση ανάμεσα στον καπιταλισμό και στις ανοιχτές κοινωνίες. Το ένα δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς το άλλο. Απαξ και εξασφάλιζαν οι μεσαίες τάξεις την οικονομική τους ελευθερία, η πραγματική δημοκρατία ασφαλώς θα ακολουθούσε.

Ηταν τέτοια η αίσθηση ενός φιλελεύθερου μεταψυχροπολεμικού θριάμβου την εποχή εκείνη, που πολλές δυτικές χώρες, ιδιαίτερα οι ΗΠΑ, δεν έβλεπαν πλέον λόγο να αναχαιτίσουν το ζωώδες πνεύμα της ελευθερίας του επιχειρείν με πολλές κυβερνητικές ρυθμίσεις. Αυτό ήταν και το μήνυμα που έφερναν στη μετακομμουνιστική Ευρώπη διάφοροι ευαγγελιστές του νεοφιλελευθερισμού.

Η Κίνα έμοιαζε η εξαίρεση. Πέρα από στάσιμους στον χρόνο τόπους όπως η Κούβα και η Βόρεια Κορέα, μόνο εκεί είχε επικρατήσει η κομμουνιστική διακυβέρνηση. Η Κίνα εξακολουθούσε να κυβερνάται από το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Συνιστούσε όμως αυτό πραγματικά μια νίκη του κομμουνισμού; Στην πραγματικότητα, αυτό που αναδύθηκε άθικτο από τη σφαγή ανυπεράσπιστων φοιτητών και άλλων πολιτών δεν ήταν ο κομμουνισμός, αλλά η εκδοχή του Ντενγκ Σιαοπίνγκ περί απολυταρχικού καπιταλισμού.

Ο Ντενγκ είχε επαινεθεί στη Δύση για την αποκήρυξη δεκαετιών μαοϊκής αυτάρκειας και το άνοιγμα της Κίνας στις παγκόσμιες μπίζνες. Αφησε ελεύθερο να ξεσπάσει το καπιταλιστικό επιχειρείν με τα λόγια «Αφήστε πρώτα κάποιους ανθρώπους να γίνουν πλούσιοι», μια φράση που απέκτησε υπόσταση ως «το να πλουτίζεις είναι λαμπρό». Αυτή ήταν η ιδεολογία που έπρεπε να προστατευτεί έναντι των φοιτητών που διαμαρτύρονταν εναντίον της διαφθοράς και αξίωναν πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Γι’ αυτό χρησιμοποιήθηκαν τανκς του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού προκειμένου να συνθλίψουν την εξέγερση. Ηταν μια βάναυση αντίδραση, αλλά, όπως είπε ένας από τους ηγέτες του Κόμματος, «όσο για αυτόν τον φόβο, ότι οι ξένοι θα πάψουν να επενδύουν, δεν φοβάμαι. Οι ξένοι καπιταλιστές θέλουν να βγάζουν χρήματα και ποτέ δεν θα εγκαταλείψουν μια μεγάλη αγορά όπως η Κίνα».

Η Κίνα δεν κοίταξε ποτέ πίσω. Η οικονομία σύντομα άρχισε να προχωρεί ολοταχώς. Και οι μορφωμένες αστικές τάξεις, από τις οποίες είχαν ξεπηδήσει οι περισσότεροι φοιτητές διαδηλωτές του 1989, επωφελήθηκαν πάρα πολύ. Τους προσφέρθηκε λίγο-πολύ το ίδιο ντιλ με τους πολίτες της Σιγκαπούρης, ή και της Ιαπωνίας, παρότι καμία από τις δύο αυτές χώρες δεν είναι δικτατορία: μείνετε μακριά από την πολιτική, μην αμφισβητείτε την αρχή του μονοκομματικού κράτους, και εμείς θα δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε να γίνετε πλούσιοι.

Ακόμα και οι μορφωμένοι νεαροί Κινέζοι γνωρίζουν σήμερα ελάχιστα ή και καθόλου για το τι συνέβη πριν από 30 χρόνια. Και όταν γνωρίζουν, συχνά αντιδρούν στους ξένους που θίγουν το ζήτημα με αγκάθινο εθνικισμό, λες και το να μιλάς για αυτά είναι σημάδι αντικινεζικής έχθρας. Υποψιάζεται κανείς πως αυτή η αμυντικότητα είναι ενδεχομένως αποτέλεσμα μιας ελαφρά ένοχης συνείδησης: πολλοί άνθρωποι έχουν επωφεληθεί από ένα επαίσχυντο ντιλ.

Φιλελεύθερη δημοκρατία και καπιταλισμός δεν είναι πράγματα αχώριστα, το γνωρίζουμε αυτό πλέον. Αυτό που συνέβη στην Κίνα μετά τη συνθλιβή των διαδηλώσεων υποδεικνύει ακόμα μια αλήθεια. Η Κίνα δεν ήταν καθόλου εξαιρετική περίπτωση το 1989. Ο ανελεύθερος καπιταλισμός έχει αναδυθεί έκτοτε ως ελκυστικό μοντέλο για απολυταρχικούς ηγέτες ανά τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων και χωρών που κατάφεραν πριν από 30 χρόνια να αποτινάξουν την κομμουνιστική εξουσία. Οι Κινέζοι απλώς το έκαναν πρώτοι.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι δημοσιογράφος και
συγγραφέας