Μια εποχή στην κόλαση

Το τρομερό παιδί των σουηδικών γραμμάτων, ο Στιγκ Ντάγκερμαν, αυτοκτόνησε στα 31 του μόλις χρόνια, το 1954, μετά την καταιγιστική επιτυχία που είχαν τα έργα του. Μόλις 22χρονος, στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ντάγκερμαν, δημοσίευε Το Φίδι για το οποίο είχαμε γράψει στο «Βιβλιοδρόμιο» πριν από έναν χρόνο περίπου: μια σουρεαλιστική αλληγορία για τη δομική κυριαρχία του φόβου, με σκηνικό τα πεπραγμένα μιας άπραγης στρατιωτικής μονάδας (η Σουηδία δεν μπήκε ποτέ στον Πόλεμο). Ενάμιση χρόνο μετά, στη διάρκεια του δύσκολου φθινοπώρου του 1946, αποστέλλεται από μια σημαντική εφημερίδα της Στοκχόλμης στις κατεχόμενες από τους Συμμάχους γερμανικές ζώνες για να γράψει σειρά άρθρων σχετικά με την κατάσταση στην κατεστραμμένη χώρα (την πλέον βομβαρδισμένη της Ευρώπης, και αυτήν με τους περισσότερους πρόσφυγες). Το αποτέλεσμα είναι ένα συγκλονιστικό βιβλίο, κράμα ταξιδιωτικής «λογοτεχνίας των ερειπίων», διεισδυτικής πολιτικής δημοσιογραφίας, φιλοσοφικής διερώτησης και υπαρξιακής έμπνευσης ανθρωπολογικής έρευνας, εξαιρετικά επίκαιρο μάλιστα στις μέρες μας όπου το ζήτημα του ευρωπαϊκού μέλλοντος και η επανανάδυση μερικών από τα σκοτεινά φαντάσματα της ηπείρου είναι στο προσκήνιο.

Ο Ντάγκερμαν ταξιδεύει με τρένο ή με συμμαχικά στρατιωτικά οχήματα από τον Βορρά (Αμβούργο), προς τον Νότο της χώρας, ώς τις Βαυαρικές Αλπεις, ενώ διαμένει υπό σχετικά προνομιακές συνθήκες σε ξενοδοχεία προοριζόμενα για στρατιωτικούς αλλά και δημοσιογράφους, που πλημμύριζαν τότε τη χώρα, ψάχνοντας τα σπέρματα της γέννησης και τις πιθανότητες αναβίωσης του ναζισμού. Από τις πρώτες σελίδες επιτίθεται στην εκ του ασφαλούς, πιασάρικη δημοσιογραφία της εποχής που καθιστά τους Γερμανούς συλλήβδην εκπροσώπους του απόλυτου Κακού, παραβλέποντας μεταξύ άλλων τους εκδικητικούς βομβαρδισμούς των Συμμάχων κατά αμάχων όπως περιγράφηκαν λ.χ. στο Σφαγείο υπ. Αριθ. 5 του αμερικανού Κερτ Βόνεγκατ. Συνοδευόμενος από ενήμερους Γερμανούς επισκέπτεται πρωτίστως ερείπια, πλημμυρισμένα υπόγεια, καταφύγια, βαγόνια και κοντέινερ όπου διαβιούν στοιβαγμένες οικογένειες προσφύγων, παρακολουθεί τον καθημερινό αγώνα για την εξασφάλιση τροφής, και σαρκάζει τους ρεπόρτερ που ρωτούν ετοιμοθάνατους ανθρώπους αν περνούσαν καλύτερα επί Χίτλερ προκειμένου να επιχειρηματολογήσουν για τη ναζιστική φύση του γερμανικού λαού.

Το παγωμένο αυτό φθινόπωρο συνεχίζουν να καταφθάνουν κατά εκατοντάδες χιλιάδες ξεριζωμένοι Γερμανοί από την Πολωνία, τη Ρωσία, την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία, τις Βαλτικές Δημοκρατίες, αλλά και ένα μέρος από τα επτά εκατομμύρια αιχμαλώτους που απελευθερώνονται σταδιακά από συμμαχικά και σοβιετικά στρατόπεδα. Ρακένδυτοι, αποστεωμένοι ή άρρωστοι, προσπαθούν να βρουν στέγη και τροφή, κάτι διόλου εύκολο, παρά τις συστηματικές προσπάθειες των Συμμάχων και της όποιας εναπομείνασας γερμανικής διοίκησης. Φυσική διέξοδος επιβίωσης είναι η μαύρη αγορά, το λαθρεμπόριο και η πορνεία. Η ηθική κατάπτωση είναι τέτοια που ελάχιστοι παραξενεύονται έστω όταν νεαρές φρόιλαϊν κρέμονται από το μπράτσο άγγλων και αμερικανών στρατιωτών ή συνοδεύονται σε θέατρα, σινεμά και αίθουσες χορού. Από το Βερολίνο ώς το Μόναχο, και έχοντας επισκεφθεί το Αννόβερο, τη Νυρεμβέργη, τη Χαϊδελβέργη, την Κολωνία και τη βιομηχανική καρδιά της Γερμανίας, την κοιλάδα του Ρουρ, ο Ντάγκερμαν καταγράφει με τα εργαλεία μιας «ποίησης της φρίκης» τα παράλογα ερείπια, τα ξεφτίδια λιθοδομών, τα καλοριφέρ που κρέμονται από όρθιους ακόμα τοίχους, τα ξεκοιλιασμένα σπίτια χωρίς στέγη, τα μαυρισμένα δοκάρια πρώην κυβερνητικών κτιρίων. Ανάμεσα σε όλα τούτα ζουν μανάδες που αναδεύουν ένα τσουκάλι με πατάτες, συχνά απροστάτευτες από τη βροχή, ενώ αποσκελετωμένα παιδιά προσπαθούν βήχοντας να βρουν θησαυρούς μέσα στα μπάζα. Η ηθική είναι δυνατόν να εγκαθιδρυθεί μόνο εκεί όπου έχει κατανικηθεί η πείνα, συνάγει ο συγγραφέας.

Ο Ντάγκερμαν δεν χρησιμοποιεί πολλά στατιστικά στοιχεία, ωστόσο η αλήθεια της ζωής προβάλλει ανεμπόδιστη. Ενα από τα κεντρικά ζητήματα που απασχολούν το βιβλίο είναι αν ένας λαός μπορεί να συνέλθει από μια τέτοιου μεγέθους καταστροφή. Δεν είναι φυσικά σε θέση να γνωρίζει όσα ξέρουμε σήμερα για το λεγόμενο μεταπολεμικό γερμανικό θαύμα. Ωστόσο ασχολούμενος επισταμένα με το πολιτικό σκηνικό και τις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές, προδικάζει με τον τρόπο του τον θρίαμβο της σοσιαλδημοκρατίας και την περιθωριοποίηση του κομμουνιστικού κόμματος – μοντέλο που με ποικίλες παραλλαγές επικράτησε κατά την «ευτυχισμένη πρώτη μεταπολεμική πεντηκονταετία». Ενα άλλο κεντρικό ζήτημα είναι διττής φύσεως: η ενοχή ως αίσθημα και η ενοχοποίηση ως αντεκδίκηση. Παρακολουθεί καφκικές δίκες σε μισοκατεστραμμένες αίθουσες ειδικών δικαστηρίων όπου ποικίλοι, συχνά ασήμαντοι δημόσιοι υπάλληλοι, κατηγορούνται για σύμπλευση με τους ναζί. Διακρίνει με την ειρωνική του πένα ιστορίες αντεκδίκησης που ενδύονται πολιτικό προσωπείο. Παρίσταται σε δημόσιες συναθροίσεις όπου νέοι σε απόγνωση διαμαρτύρονται γιατί η υποχρεωτική συμμετοχή τους στη χιτλερική νεολαία τους ενοχοποιεί τώρα στερώντας τους ακόμη και το δικαίωμα να εργασθούν.

Ο ρόλος του πόνου

Ο Ντάγκερμαν, που μιλούσε τέλεια γερμανικά διότι η πρώτη του σύζυγος ήταν Γερμανίδα, είναι με μια έννοια προνομιούχος συγγραφέας από την άποψη ότι στην κατεστραμμένη Γερμανία βρίσκει τον λογοτεχνικό του οικότοπο. Οι αποδείξεις ότι ο κόσμος είναι ένα εξαιρετικά αφιλόξενο μέρος για να ζει κανείς – ένα είδος υπαρξιακού τύπου απελπισίας που διέκρινε τα προηγούμενα βιβλία του – βρίσκει εδώ το απαραίτητο υλικό τεκμηρίωσης. Και κάτι ακόμη: σε μια από τις φιλοσοφικές αιχμές του βιβλίου, ο συγγραφέας διερευνά τον ρόλο του πόνου (και της καταστροφής) στην παραγωγή λογοτεχνικού έργου. Η αναπόφευκτη σύνδεση των δύο έμελλε να τον οδηγήσει σε μακρόχρονη συγγραφική στειρότητα. Η παραγωγή υψηλής αισθητικής από τα άσχημα πράγματα του βίου πρέπει να τον κατέβαλλε. Πράγματι, πώς είναι δυνατόν να συνεχίσει να παράγει κανείς όταν είναι πεπεισμένος ότι η ποιότητα των έργων του είναι συνάρτηση του ανθρώπινου πόνου; Η συγγραφική απελπισία δεν αποκλείεται να είναι αυτή που τον οδήγησε και στην αυτοχειρία οκτώ χρόνια μετά, παρά το ότι σύντομη ζωή του υπήρξε πλούσια σε έρωτες, γάμους και περιπέτειες. Το Γερμανικό Φθινόπωρο υπήρξε πιθανότατα και δικό του προείκασμα τέλους.

Σε κάθε περίπτωση το βιβλίο συστήνεται ανεπιφύλακτα, με την ελπίδα ότι θα μας κάνει και εμάς (τους ωραίους ως Ελληνες!) ολίγον σοφότερους, αφενός σχετικοποιώντας τα ιστορικά μας παθήματα, αφετέρου βάζοντάς μας να αναλογισθούμε τη δικαίωση, ακόμη και ηρωοποίηση ποικίλων δωσίλογων ή χουντικών που αυτοβαπτίσθηκαν αντιστασιακοί, προοδευτικοί, αριστεροί και άλλα πολλά. Η υπερνεργητικότητα του λόγου, η παράθεση ευφάνταστων μεταφορών ή παρομοιώσεων ακόμη και για τα κοινότερα πράγματα και η υποδόρια φιλοσοφική διερώτηση για την ύπαρξη ως τέτοια, σου δίνουν την αίσθηση ότι έχεις μπροστά σου μια ιδιοφυΐα εν βρασμώ. Η κάθε φράση στη λογοτεχνία του, όσο επιτηδευμένη και αν είναι (και συχνά είναι) μοιάζει με βεγγαλικό που καταυγάζει την ύπαρξη. Ο Ντάγκερμαν έγραψε και άλλα σημαντικά βιβλία. Θεωρείται πια κλασικός. Οι επιρροές του από την πλούσια σκανδιναβική παράδοση (περιλαμβανομένου του Ιψεν και του Στρίντμπεργκ) είναι εμφανείς, όπως εμφανείς είναι οι φρέσκες τότε επιρροές του παραλόγου όπως είχε ήδη εκφρασθεί λ.χ. από τον Αλμπέρ Καμί. Και στο βάθος του ορίζοντα μπορεί να ανιχνευθεί η κληρονομιά του Κάφκα. Ειλικρινά δεν ξέρω τι άλλο θα μπορούσε να προσφέρει στη λογοτεχνία αν ζούσε ας πούμε μερικές δεκαετίες ακόμη.

Απόσπασμα

«Η μαύρη αγορά {LF}και η πορνεία {LF}δεν είναι ανήθικες»

«Οι υπόγειοι σταθμοί των μεγάλων πόλεων τη γλίτωσαν με τις λιγότερες δυνατές απώλειες. Είναι ρημαγμένοι, αλλά σχεδόν άθικτοι. Οι υπόγειοι σιδηροδρομικοί σταθμοί του Βερολίνου αναδίδουν μυρωδιά υγρασίας και φτώχειας, αλλά τα τρένα πηγαινοέρχονται γρήγορα και με ασφάλεια, όπως τον καιρό της ειρήνης. Κανείς δεν γυρίζει να κοιτάξει τους ξένους στρατιώτες που βολτάρουν στις αποβάθρες συνοδευόμενοι από καλοντυμένες αλλά κακομακιγιαρισμένες νεαρές Γερμανίδες, οι οποίες ήδη μιλούν τέλεια τα αργόσυρτα αμερικάνικα ή τα ευέλικτα αγγλικά. Πολλά από αυτά τα κορίτσια λυγίζουν το κορμί τους στις πόρτες του τρένου προσπαθώντας να προσελκύσουν όσο περισσότερα βλέμματα γίνεται. Ρίχνουν προκλητικές ματιές και λένε στους Αγγλους στρατιώτες ότι ο κόσμος πάει, τρελάθηκε, ενώ άλλες προσπαθούν να κρατήσουν όρθιους τους μεθυσμένους Αμερικανούς φίλους τους και στα μάτια τους μπορείς να διαβάσεις τη σκέψη. Μα τι άλλο να κάνει μια φτωχή κοπέλα!.. Είναι λάθος να πούμε ότι η Γερμανία είναι μια χώρα η οποία στερείται παντελώς ηθικών αρχών, ασπαζόμενοι τον ισχυρισμό ενός καλοταϊσμένου Καλιφορνέζου στρατιωτικού ιερέα στη σιδηροδρομική γραμμή Νορντεξπρέσεν, ο οποίος έκανε την εν λόγω δήλωση την ώρα που έσκυβε πάνω από την μπριζόλα του.

Αυτό που συμβαίνει είναι ότι στη Γερμανία της ανάγκης η ηθική έχει λάβει μια εντελώς καινούργια διάσταση, την παρουσία της οποίας δεν δύναται να παρατηρήσει το μη εξοικειωμένο μάτι. Σύμφωνα με αυτή τη νέα ηθική, υπάρχουν συνθήκες κάτω από τις οποίες δεν είναι παράνομο να κλέψεις, διότι υπό αυτές τις συνθήκες η κλοπή συνεπάγεται, κατά κύριο λόγο, δικαιότερη κατανομή του πλούτου και όχι στέρηση των υπαρχόντων κάποιου. Με την ίδια λογική η μαύρη αγορά και η πορνεία δεν είναι ανήθικες εάν και εφόσον αποτελούν τον μοναδικό τρόπο επιβίωσης. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι κλέβουν, ότι συμμετέχουν σε μαυραγορίτικες δραστηριότητες ή ότι εκδίδονται – σημαίνει όμως ότι ακόμη κι εντός κάποιων νεανικών εκκλησιαστικών κύκλων το να διαπράττεις κάτι που υπό φυσιολογικές συνθήκες είναι απαγορευμένο προκειμένου να επιβιώσεις δεν θεωρείται πιο ηθικά καταδικαστέο από το να λιμοκτονείς ή να αφήνεις την οικογένειά σου να λιμοκτονήσει. Το “αναγκαίο” έγκλημα αντιμετωπίζεται στη Γερμανία με περισσότερη επιείκεια από οπουδήποτε αλλού. Είναι μια έκφανση αυτού που ο συμμαχικός στρατιωτικός ιερέας ονομάζει “έλλειψη ηθικής”. Η βύθιση είναι σίγουρα πιο θεμιτή από τον αφανισμό».

Στιγκ Ντάγκερμαν
Γερμανικό Φθινόπωρο
Μτφ. -Επίμετρο Αγγελική Νάτση, σελ. 155, εκδ. Καστανιώτη 2019