Η μαγεία του αντιπερισπασμού

Η τακτική είναι τόσο αρχαία όσο και η ίδια η πολιτική – μονάχα οι λαϊκιστές όμως κατάφεραν να την αναγάγουν σε υψηλή τέχνη. Γιατί οι λαϊκιστές την έχουν περισσότερο ανάγκη από όλους τους υπόλοιπους πολιτικούς; Ο λόγος είναι προφανής. Πάντοτε υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει ψαλίδα ανάμεσα στις προεκλογικές υποσχέσεις και στις μετεκλογικές επιτεύξεις· η διαφορά ήταν, είναι και θα είναι στο άνοιγμα της ψαλίδας. Οταν το άνοιγμα της ψαλίδας είναι τεράστιο – όπως στην περίπτωση των λαϊκιστών – δύο δρόμοι σού απομένουν για ν’ ακολουθήσεις: είτε να ζητήσεις συντετριμμένος συγγνώμη από το εκλογικό σώμα και να αποσυρθείς στην Ιερά Μονή Εσφιγμένου είτε να ορκιστείς σε ό,τι έχεις ιερό πως έπραξες, πράττεις και θα πράττεις όσα υποσχέθηκες. Ο δεύτερος δρόμος φαίνεται πιο δύσβατος, αλλά έχεις έναν ανέλπιστο σύμμαχο: το ίδιο το θύμα σου. Εχει αποδειχτεί από συγκριτικές μελέτες εκλογικών αποτελεσμάτων ότι οι ψηφοφόροι συνήθως δεν «πιστεύουν αυτό που βλέπουν», μα «βλέπουν αυτό που πιστεύουν» – εξού και δυσκολεύονται ν’ αλλάξουν την ψήφο τους, ακόμη και όταν τα μηνύματα που τους στέλνουν τα μάτια τους και τα αφτιά τους είναι εκτυφλωτικά κι εκκωφαντικά. Μολαταύτα, επειδή στην περίπτωση των λαϊκιστών ισχύει η γνωστή χυδαία παροιμία με τον υπερβάλλοντα ζήλο στην αφόδευση, χρειάζεται κάτι παραπάνω από την τυφλή και κουφή πίστη, προκειμένου ο ψηφοφόρος να ψηφίσει το κόμμα που ψήφισε και την προηγούμενη φορά δίχως να νιώσει αθεράπευτα κορόιδο. Χρειάζεται μια ποικιλία από αντιπερισπασμούς.

Ετυχε πριν από μερικά χρόνια να διαβάσω δύο εξαιρετικά βιβλία – το «Κουτί του Χουντίνι – Η τέχνη της απόδρασης» (Νάρκισσος, 2005) του Ανταμ Φίλιπς και το «Κρύβοντας τον ελέφαντα» (Κέδρος, 2009) του Τζιμ Στάινμαγερ – καθώς και συμπτωματικά, μόλις προχτές, να δω ένα σχετικής θεματολογίας βίντεο. Τόσο τα βιβλία όσο και το βίντεο φανερώνουν το μαγείρεμα πίσω από διάφορες ταχυδακτυλουργικές μπαγαποντιές. «Ισως φτάσουν στο σημείο να με κατηγορήσουν ως προδότη» γράφει ο Στάινμαγερ, συνεργάτης κορυφαίων σύγχρονων ταχυδακτυλουργών και ο ίδιος, «που τολμά να αποκαλύπτει στο ευρύ κοινό μυστικά τα οποία αποτελούν αποκλειστικό κτήμα της κοινότητας των μάγων. Στην πραγματικότητα, υπάρχει μια μακρόχρονη, σπουδαία παράδοση που θέλει τα μαγικά κόλπα να καταγράφονται και να δημοσιοποιούνται». Από μεριάς του ο Φίλιπς τονίζει: «Η δουλειά του [Χουντίνι] είναι να φέρνει με “μαγικό” τρόπο τους ανθρώπους που πληρώνουν για να τον παρακολουθήσουν σε μια κατάσταση ταυτόχρονης απορίας και βεβαιότητας για όσα είδαν. Πρέπει πάντα να γνωρίζουν ότι μπορεί να κάνει κάτι καταπληκτικό, χωρίς όμως να γνωρίζουν το πώς το κάνει», λες και πρόκειται για «ένα επιστημονικό πείραμα χωρίς εξήγηση».

Σύμφωνα με τους Φίλιπς – Στάινμαγερ, στις πιο πολλές ταχυδακτυλουργίες συναπαντάμε την τεχνική του αντιπερισπασμού: η προσοχή του θεατή στρέφεται εντέχνως από το στοιχείο που έχει ζωτική σημασία για την επιτυχία της ψευδαίσθησης σε κάποιο άλλο στοιχείο, εντελώς δευτερεύον ως προς τα δρώμενα, μα και απολύτως απαραίτητο για τη δημιουργία της ψευδαίσθησης. Οπως δείχνει και το σχετικό βίντεο, κλασικό θεωρείται πλέον το κοκτέιλ αντιπερισπασμών με το οποίο ο δημοφιλής μάγος Ντέιβιντ Κόπερφιλντ κατάφερε ένα βράδυ προ ετών να εξαφανίσει στη Νέα Υόρκη το… Αγαλμα της Ελευθερίας! Εκατοντάδες εμβρόντητοι θεατές, καθισμένοι στις κερκίδες ενός ξύλινου υπαίθριου θεάτρου, που είχε στηθεί επί τούτου, ακριβώς αντίκρυ στο Αγαλμα, παρακολούθησαν τον Κόπερφιλντ να καλύπτει τη θέα προς το Αγαλμα μ’ ένα παραβάν και, υπό τους ήχους επικής μουσικής, όταν το παραβάν σηκωνόταν, να διαπιστώνουν ότι το Αγαλμα είχε γίνει αέρας κοπανιστός· κατόπιν, πάλι με τα κλαπατσίμπαλα να σου τρυπάνε τα τύμπανα, το παραβάν έπεφτε και μόλις ξανασηκωνόταν, το Αγαλμα βρισκόταν στη θέση του. Μαζική αυθυποβολή; Οχι. Ο συνδυασμός μουσικής, φωτισμών και μηχανικής ευθυνόταν για τον απόλυτο αντιπερισπασμό. Οι θεατές δεν γνώριζαν – και η δυνατή μουσική τους εμπόδισε να πάρουν πρέφα – ότι, κατά την εξαφάνιση και την επανεμφάνιση του Αγάλματος, ισχυρές τροχαλίες είχαν μετατοπίσει αδιόρατα αλλά καθοριστικά το δάπεδο κάτω από τα πόδια τους. Νόμιζαν πως έβλεπαν προς τη μεριά του Αγάλματος, την πρώτη φορά που σηκώθηκε το παραβάν, ενόσω έβλεπαν ακριβώς… δίπλα. Τη δεύτερη φορά, δεν ήταν το Αγαλμα που επέστρεψε στην αρχική του θέση, αλλά… οι θεατές. Εξυπακούεται ότι το κόλπο δεν θα πετύχαινε ποτέ υπό το φως της ημέρας και δίχως τη χρήση προβολέων που να φωτίζουν (και μετά να σβήνουν) αποκλειστικά το Αγαλμα· εξού και ο Κόπερφιλντ δεν επιχείρησε ποτέ να το εξαφανίσει μεσημεριάτικα.

Οι δικοί μας «μάγοι της πολιτικής» δεν είναι εξίσου καλοί επαγγελματίες· γι’ αυτό και οι δικοί τους αντιπερισπασμοί είναι πιο πρωτόγονοι. Μια προσφιλής κυβερνητική μορφή αντιπερισπασμού είναι το αίσθημα βαθιάς ανακούφισης που αισθάνεται ο ψηφοφόρος όταν παίρνει τις πρώτες του ανάσες έπειτα από παρατεταμένη περίοδο οικονομικής ασφυξίας. Την περιέγραψε πρόσφατα ο Ευάγγελος Βενιζέλος σε μια τηλεοπτική του συνέντευξη: «Είναι σαν το σπίτι του Νασρεντίν Χότζα. Ερχεται κάποιος στο σπίτι σου και σου το γεμίζει με παλιατσαρίες. Δεν μπορείς να κινηθείς, δεν μπορείς να αναπνεύσεις. Επειτα έρχεται ξανά και βγάζει από το σπίτι σου μια παλιατσαρία. Σε ρωτάει: “Αισθάνεσαι πιο άνετα τώρα;”. Εσύ πράγματι αισθάνεσαι πιο άνετα. Μετά από λίγο καιρό σου βγάζει άλλη μια παλιατσαρία. Εσύ αισθάνεσαι ακόμη πιο άνετα. Με τον καιρό λησμονείς ποιος σου φόρτωσε τις παλιατσαρίες ευθύς εξαρχής»… Παραλλαγή αυτού του αντιπερισπασμού είναι και οι τύπου διαπραγματεύσεις, με τον πήχη διαρκώς να χαμηλώνει. «Θέλεις οκτακόσια ευρώ ή εξακόσια ευρώ;», σε ρωτάνε. «Θέλω οκτακόσια ευρώ», απαντάς αυτονόητα. «Εξακόσια ευρώ ή τετρακόσια ευρώ;», επανέρχονται. «Εξακόσια». «Τετρακόσια ή διακόσια;». «Τετρακόσια». «Διακόσια ή τίποτε;». «Διακόσια». «Ωραία, πάρε διακόσια». Ουφ -ξεφυσάς με ανακούφιση. Πήρα διακόσια. Πάλι το δικό μου πέρασε.

Ενα ανάλογο ποτπουρί αντιπερισπασμών εφάρμοσε προ ημερών η κυβέρνησή μας. Σταθερή στην απόφασή της να αντικαταστήσει τον Γεώργιο Μπαμπινιώτη με τον Τζορτζ Οργουελ, τη βάφτισε «13η Σύνταξη». Παράλληλα, με επιδεικτική περιφρόνηση προς το γρηγοριανό ημερολόγιο, αποφάσισε να την καταβάλει τον Μάιο και όχι τον Δεκέμβριο (επίδομα κάλπης – έχυσαν τη χολή τους οι κακεντρεχείς). Εφάρμοσε ποσόστωση επί της πραγματικής – αλλά και αυτό ας το παρακάμψουμε ταξική αδεία. Το κυριότερο; Με τα φορολογικά της μέτρα πήρε από τις τσέπες μας δέκα δισεκατομμύρια ευρώ – τουτέστιν, δέκα χιλιάδες εκατομμύρια – και μας επιστρέφει οκτακόσια εκατομμύρια. Τηρουμένων των αναλογιών, δηλαδή, μας πήρε δέκα ευρώ και μας επιστρέφει ογδόντα σεντς. Και μας κατηγορεί και για αχαριστία. Ποιος Χουντίνι και ποιος Κόπερφιλντ; ΣΥΡΙΖΑ & Φίλοι. Pure magic.