Ευρώπη: δεξιός και αριστερός λαϊκισμός

Η ξαφνική πολιτική ισχυροποίηση καινούργιων σχηματισμών στην Ευρώπη καλλιεργεί αναπάντεχες ανησυχίες και δίνει τροφή σε φόβους για ενδεχόμενες αντιδημοκρατικές προοπτικές. Αυτό που προκαλεί τις περισσότερες νευρικότητες είναι το φαινόμενο του λαϊκισμού. Κόμματα δηλαδή που συνθηματολογούν πάνω σε ζητήματα της καθημερινότητας δίνοντας έμφαση σε λύσεις απλοϊκές που κολακεύουν δίχως ιδιαίτερη σκέψη κι ανάλυση τον λαό. Η ακριβής έννοια του λαϊκισμού δεν είναι εύκολο να ορισθεί. Σύμφωνα με τον διάσημο μαρξιστή θεωρητικό Ernesto Laclau («On Populist Reason». Verso, 2007), είναι μια λογική που μπορεί να πάρει είτε δεξιά είτε αριστερή μορφή.

Ο λαϊκισμός από μόνος του δεν αποτελεί πλήρη ιδεολογία. Είναι μια ισχνή θεωρητική κατασκευή που μετατρέπεται σε πολιτικό οικοδόμημα όταν αγκαλιάζει μια πλήρη ιδεολογική κατασκευή – όπως είναι λ.χ. ο συντηρητισμός, ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός, ο  αντιεξουσιαστικός αναρχισμός, η απόλυτα ελεύθερη αγορά ή ο καπιταλισμός (βλ. Cas Mudde & Cristobal Kaltwasser, «Populism». Oxford, 2017). Yπάρχει λοιπόν έτσι δεξιός και αριστερός λαϊκισμός.

Στην πλούσια Βόρεια Ευρώπη όπου το ζητούμενο είναι η διατήρηση της ευημερίας και η προστασία των κατακτήσεων της μεσαίας τάξης από τις πιέσεις των μεταναστών και τα αιτήματα των διαφόρων κοινωνικών μειονοτήτων η αντίθεση λαού και κατεστημένου είναι εναντίον της φορολογίας, των παρεμβάσων του κράτους στην οικονομία και των παροχών προς πρόσφυγες και μετανάστες. Αναπτύσσεται ένας έντονος νατιβισμός με σκληρές τοπικιστικές συντεταγμένες. Η μορφή του λαϊκισμού είναι αμυντική, αντιγραφειοκρατική, αντιμεταναστευτική. Είναι λαϊκισμός κατά βάση δεξιός.

Στον Νότο με τα οικονομικά αδιέξοδα, τα χρεωκοπημένα κράτη και την καλπάζουσα φτωχοποίηση σαν εχθροί του λαού βαφτίζονται οι δανειστές, οι τράπεζες, οι Γερμανοί. Η ξαφνική πολιτική ισχυροποίηση καινούργιων σχηματισμών καλλιεργεί αναπάντεχες ανησυχίες και δίνει τροφή σε φόβους για ενδεχόμενες αντιδημοκρατικές προοπτικές. Αυτό που προκαλεί τις περισσότερες νευρικότητες είναι το φαινόμενο του λαϊκισμού. Κόμματα δηλαδή που συνθηματολογούν πάνω σε ζητήματα της καθημερινότητας δίνοντας έμφαση σε λύσεις απλοϊκές που κολακεύουν δίχως ιδιαίτερη σκέψη κι ανάλυση τις λαϊκές τάξεις. Η ακριβής έννοια του λαϊκισμού δεν είναι εύκολο να ορισθεί. Σε κάθε περίπτωση, σηματοδοτεί μια σύγκρουση μεταξύ ομοιογενών ολοτήτων – του λαού, απο τη μια μεριά, και της ελίτ (οικονομικής, πνευματικής, πολιτικής), από την άλλη.

Εδώ ο λαϊκισμός είναι καθαρά αριστερός. Βαδίζει πάνω στα θεωρητικά βήματα του Laclau και της Chantal Mouffe («The Return of the Political». Verso, 2006). Με κάποιες όμως χαρακτηριστικές ιδιαιτερότητες. Και μοιάζουν αλλά και διαφέρουν από αντίστοιχους παλιότερα αριστερόστροφους λαϊκισμούς της Νότιας Αμερικής – όπως τα καθεστώτα του Περόν στην Αργεντινή ή του Γκετούλιο Βάργκας στη Βραζιλία. Μολις πλησιάσουν τα κόμματα αυτά την εξουσία απομυθοποιούνται και συρρικνώνονται.