«Επαιρνα το ρίσκο, πλήρωνα το τίμημα»

Τι γράφετε αυτή την εποχή;

Συνήθως σε αυτή την ερώτηση απαντάω «τίποτα», ακόμα κι αν γράφω κάτι. Θα κάνω μια εξαίρεση, για πρώτη φορά, επειδή έχει ήδη δρομολογηθεί ένα βιβλίο κάπως απρόσμενο. Εχει τίτλο «Ερωτες στη Μεταπολίτευση» και θα είναι στα βιβλιοπωλεία τον Οκτώβριο. Περιγράφει την περίοδο 1974-1990, τη λεγόμενη πρώτη φάση της Μεταπολίτευσης. Στον εκδοτικό οίκο το χαρακτήρισαν «ένα πολιτικό βιβλίο σαν ερωτικό ανάγνωσμα». Και δεν έχουν άδικο. Είναι βουτηγμένο στην αιφνίδια τρέλα της πολιτικής και σεξουαλικής απελευθέρωσης που συνέβη τότε. Βέβαια η Μεταπολίτευση έχει πολλούς ιδιοκτήτες, περισσότερους και από τους πατέρες της νίκης, και ίσως ορισμένοι φρυάξουν από την οπτική που γράφω τα γεγονότα. Δεν πειράζει, αν δεν τους αρέσει, ας το κάψουν.

Είναι δύσκολο το παρελθόν. Σε εσάς ποιο συναίσθημα κυριαρχεί όταν πηγαίνετε πίσω, όταν π.χ. θυμάστε τα παιδικά σας χρόνια;

Δεν νοσταλγώ τίποτα. Αισθάνομαι σαν τον πυγμάχο που κατεβαίνει από το ρινγκ. Εδωσα και έφαγα γροθιές. Συμβολικές και αληθινές. Γιατί το έχω ξαναπεί, στην εποχή μου και στις περιοχές που μεγάλωσα η μόνη αξία ήταν η δύναμη. Κι εγώ υπήρξα πολύ απόκοτος. Αλλά δεν ήμουν κάποιο παιδί που δεν πόνταρε κανείς πάνω του. Μπορεί οι καλοθελητές να βούρλιζαν τη μάνα μου «αυτός θα γίνει γκάνγκστερ» και εκείνη τους διαολόστελνε, αλλά στο καφενείο οι μεγάλοι έλεγαν «προσέξτε πόση σοβαρότητα κουβαλάει αυτό το παιδάκι, αυτό κάτι θα γίνει στη ζωή του». Δεν ήξεραν φυσικά τι ακριβώς θα γίνω, αλλά πίστευαν κάτι καλό.

Θα σβήνατε κάτι από εκείνα
τα χρόνια;

Τίποτα απολύτως. Αυτά με έκαναν αυτό που είμαι. Αλλά ξέρετε καμιά ιστορία της προκοπής που να μην έχει τις σκοτεινές πλευρές της; Οι νίκες συμβαδίζουν με τις ήττες και οι θρίαμβοι με τις πανωλεθρίες. Αυτή είναι η ζωή και χαίρομαι που τη βίωσα στα γεμάτα.

Με τόση γεμάτη, όπως λέτε, ζωή, γιατί πήρατε την απόφαση να ζείτε τον περισσότερο καιρό στα βουνά της Ευρυτανίας;

Ιστορικά το μεγαλύτερο μέρος της Ευρυτανίας ανήκε στο τσιφλίκι των Αγράφων του Καραϊσκάκη, που είναι ο αγαπημένος μου ήρωας της Επανάστασης. Οπως και ο ντόπιος προεπαναστατικός Κατσαντώνης. Προσωπικά, είναι το χωριό της μάνας μου, το Μικρό Χωριό, που αναφέρεται στο τραγούδι του Αρη και το έγραψε η εξαδέλφη της Ναυσικά Φλέγγα. Καταλαβαίνετε ότι από παιδί έχω ισχυρούς δεσμούς με τον τόπο και τον είχα επιλέξει ως οριστικό τόπο διαμονής πριν πολλά χρόνια. Η άλλη εναλλακτική μου, αφού δεν ήθελα να ζω στην Αθήνα, ήταν ο τόπος του πατέρα μου, η Μέσα Μάνη, αλλά για πρακτικούς λόγους δεν την επέλεξα.

Η απομόνωση ταιριάζει περισσότερο στο προφίλ ενός συγγραφέα;

Ο συγγραφέας μοιάζει λίγο με τον παράνομο. Είναι κι οι δυο απροσάρμοστοι στην τάξη των άλλων. Αδυνατούν να δουν τον εαυτό τους τακτοποιημένο κι ευχαριστημένο με όσα γεμίζουν την ψυχή των υπολοίπων. Προσωπικά δεν με ενδιαφέρουν οι κανονικοί. Οι τακτοποιημένοι στο μυαλό και στη ζωή. Είναι βέβαια απαραίτητοι για να ρολάρει η κοινωνία. Μα πάντα η ανορθογραφία έχει το ενδιαφέρον. Αυτοί που ξεφεύγουν απ’ τον κανόνα είναι η ελπίδα να σπρώξουν τον κόσμο μπροστά. Οχι όλοι, κάποιοι απ’ αυτούς που δεν βάζουν όρια στη σκέψη και τη δράση τους. Συνήθως τους λέμε τρελούς, γραφικούς, παραβατικούς και χειρότερα. Κι εγώ δεν υπήρξα ποτέ το καλό παιδί που θα ήθελε μια μαμά για την κόρη της. Αλλά συνήθως με ήθελε η κόρη. Το ίδιο συμβαίνει ακόμα, μπορεί να μη με συμπαθούν τα ποικίλα ιερατεία, αλλά με θέλει η κόρη, δηλαδή οι αναγνώστες.

Αλήθεια, τι σας έκανε να φύγετε από την Αθήνα;

Οχι η φύση και άλλα τέτοια ρομαντικά και οικολογικά. Είμαι παιδί του Πειραιά, δηλαδή της πόλης, και η αλμύρα του λιμανιού βγαίνει ακόμα στην ανάσα μου. Απλώς δεν ήθελα πια την πολλή συνάφεια των ανθρώπων και του τρόπου ζωής όπως έχει εξελιχθεί. Είμαι σαν ξένος. Εχω άλλους ρυθμούς, μιλάω άλλη γλώσσα, ανήκω σε άλλη εποχή. Ενας δεινόσαυρος που τείνει προς εξαφάνιση.

Αυτή η πολυτέλεια ή η δυνατότητα που έχετε συμπεριλαμβάνεται στα οφέλη που προσφέρει η ζωή ενός συγγραφέα;

Οχι. Αυτή η πολυτέλεια προέκυψε από σκληρή δουλειά. Δουλεύω από την ηλικία που τα σημερινά παιδιά τα πάει στο σχολείο η μάνα τους.

Είχατε πάντα τον έλεγχο των επιλογών σας και της ζωής σας;

Σε πολύ μεγάλο βαθμό. Εκτός από τις περιπτώσεις τυχαιότητας, έκανα μόνο αυτό που ήθελα. Οταν άλλοι συνομήλικοι ήθελαν να γίνουν δικηγόροι ή γιατροί για να ξεφύγουν από τη φτώχεια, εγώ από περίπου 13 χρονών είχα αποφασίσει πως θα γίνω συγγραφέας. Οι πειρασμοί να αλλάξω ρότα ήταν πολλοί και οι αναποδιές επίσης πολλές. Αλλά ήμουν κεφάλι αγύριστο. Ευτυχώς το εκπαιδευτικό σύστημα δεν μου έκοψε τα φτερά. Δεν το άκουσα ποτέ, δεν μου ενέπνευσε κανέναν σεβασμό. Ανοιγα ασυνείδητα τον δικό μου δρόμο ελευθερίας και καλλιέργειας. Είχε το κόστος του βέβαια, αλλά το πλήρωνα με ελεύθερη βούληση. Η σωτηρία μου ή η καταδίκη μου είναι ότι ανακάλυψα πολύ νωρίς το γράψιμο. Αυτή η αγωνία της γραφής είναι μια σκλαβιά που μου έσωσε την ψυχή. Γι’ αυτό δεν είμαι από τους συγγραφείς που πάνε στα σχολεία και μιλάνε στα παιδιά. Οσες φορές με κάλεσαν, αρνήθηκα. Να τους πω τι; Οτι θα ζήσουν σ’ έναν κόσμο μπουρδέλο; Στα παιδιά μόνο να απολογηθείς μπορείς. Να τους πεις συγγνώμη, κανονίστε την πορεία σας γιατί θα περάσετε όσα πέρασα εγώ κι οι πατεράδες σας, μπορεί και χειρότερα.

Γίνατε λοιπόν συγγραφέας με πολλά πετυχημένα βιβλία, αλλά το όνομά σας θα συνδέεται πάντα  με τον Αρη Βελουχιώτη.

Ναι, θεωρείται από κάποιους το «magnum opus» της δουλειάς μου. Μπορεί. Ο χρόνος θα αποφασίσει. Αυτό που ξέρω είναι ότι πριν εμφανιστεί το βιβλίο, όπως είπε και ο Βασίλης Βασιλικός, ελάχιστα πράγματα ήταν γνωστά για τον Αρη, και αυτά συγκεχυμένα. Ακόμα και οι άνθρωποι που συμμετείχαν στην Αντίσταση είχαν περιορισμένη εικόνα της ζωής και της δράσης του. Οι ακροδεξιοί κι οι γραφειοκράτες αριστεροί είχαν τη χειρότερη. Κατά τον αείμνηστο Βασίλη Ραφαηλίδη, που λάτρεψε το βιβλίο και το σύστηνε μανιωδώς, αυτή είναι η μόνη πραγματική εικόνα του Αρη Βελουχιώτη όπως περιγράφεται στις σελίδες του. Οπως φαίνεται, 20 χρόνια έρευνας και δουλειάς δεν πήγαν χαμένα. Ο κόσμος, δεξιός και αριστερός το διαισθάνθηκε και το αγκάλιασε από την πρώτη μέρα. Σήμερα ο Αρης βρίσκεται σε περισσότερα από 550.000 ελληνικά σπίτια και συνεχίζει…

Δυσθεώρητο για τα ελληνικά δεδομένα νούμερο. Ζήσατε γεμάτη, όπως μου είπατε, ζωή και αναρωτιέμαι αν πότε αισθανθήκατε ότι δεν φτάνουν οι δυνάμεις σας για να το αντιμετωπίσετε;

Δεν ήταν μόνο μία φορά, τα ζόρια μου ήταν χρόνια. Εκτός σπιτιού, μεγάλωνα σε ένα πολύ βίαιο περιβάλλον. Η βία διάχυτη σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Επρεπε να ματώσεις για τα πιο απλά πράγματα, Δεν υπήρχε έλεος από κανέναν. Και τα παιδιά ακόμα πιο σκληρά από τους μεγάλους. Εκαναν ό,τι έβλεπαν, και μάλιστα καθ’ υπερβολή. Δεν θέλω να μπω σε λεπτομέρειες, γνώρισα μόνο την ανάποδη των ανθρώπων. Κι όπως δεν άκουσα ποτέ καλό λόγο από κανέναν, δυσκολεύομαι πολύ ακόμα και σήμερα να ακούσω την παρατήρηση, την κριτική.

Τι σας έβγαλε από το αδιέξοδο;

Το πείσμα και η αποκοτιά μου. Επαιρνα το ρίσκο και πολλές φορές πλήρωνα το τίμημα, αλλά δεν το έβαζα κάτω. Οπως μου είπε ένας φίλος μου, γνωστός ψυχογιατρός, μια νύχτα που τα πίναμε, «είσαι πολύ τυχερός άνθρωπος, έζησες ένα έπος». Αυτό βέβαια εύκολα λέγεται εκ των υστέρων, όταν το αποτέλεσμα είναι γνωστό και έχεις επιβιώσει.

Ποιο είναι το απόσταγμα από αυτή την εμπειρία;

Πέρα από όλους τους άλλους υπάρχεις κι εσύ. Ο ένας και μοναδικός εσύ. Μην επιτρέπεις σε κανέναν να σου υπαγορεύσει αυτό που θα κάνεις. Μην υποκύπτεις σε ξένο ζητούμενο, υπερασπίσου το δικό σου «θέλω». Μείνε ο εαυτός σου για να γίνεις αυτό που είσαι.

Πώς θα θέλατε να ξεκινά η βιογραφία σας;

Πιστεύω πως κανείς δεν θα μπορούσε, και ούτε χρειάζεται άλλωστε, να γράψει τη βιογραφία μου. Μπορεί κάποιοι να νομίζουν ότι με ξέρουν επειδή τα βιβλία μου περιέχουν ορισμένα βιογραφικά στοιχεία, αλλά η αληθινή ζωή μου είναι άγνωστη. Δεν είμαι εγώ στα βιβλία μου. Είναι άνθρωποι που ίσως κάπου να μοιάζουμε, αλλά είναι εντελώς διαφορετικοί στα περισσότερα. Είναι λάθος να σκέφτεσαι τον συγγραφέα διαβάζοντας. Δεν υπάρχω και προσπαθώ σκληρά να χαθώ μέσα στις λέξεις. Στην πραγματικότητα κρύφτηκα πίσω από τα βιβλία μου. Οταν πεθάνω μην πιστέψετε κάποιον επώνυμο που θα σας πει ότι με γνώριζε καλά.

Ποιοι σας ξέρουν καλά;

Οι δικοί μου κοντινοί άνθρωποι είναι άγνωστοι στους πολλούς. Κι επειδή όπου να ‘ναι πεθαίνω, σας παρακαλώ γράψτε πέθανε, όχι «έφυγε», είναι αστείο. Σαν τους δεσπότες που «κοιμήθηκαν». Επίσης, μην αναζητήσετε κάποιο αρχείο μου, δεν είχα ποτέ κάτι παρόμοιο. Δεν υπήρξα ένας κανονικός συγγραφέας. Δεν είχα ποτέ σχέση με συνέδρια, επιτροπές, οργανώσεις, ομότεχνους, δημόσιες σχέσεις και τέτοια. Αλλες ήταν οι παρέες μου, αυτές που η ψυχή μου γούσταρε. Κι όποτε ήθελα να πω κάτι, στρωνόμουν και το έγραφα και τον υπόλοιπο χρόνο ζούσα με τον δικό μου τρόπο που δεν άλλαξε ποτέ. Ούτε τα χρήματα ούτε η δημοσιότητα επηρέασαν ή κατασίγασαν την προσωπική μου τρέλα. Δεν θα αφήσω τίποτα πίσω μου εκτός από κάποια βιβλία που έχουν τυπωθεί.

Τι σκεφτόσασταν παλιά όταν ακούγατε κάποιον να λέει ότι είναι αριστερός και τι σήμερα;

Η Αριστερά ήταν πάντα πληθυντική. Από τον Βολταίρο και τον Ρουσό ώς τον Γκράμσι και τον Μπερλινγκουέρ. Ποτέ δεν καλουπώθηκε σε μία. Και επειδή είναι ζώσα, υπόκειται στις επιδράσεις της εποχής. Αλλοτε έχει φωτοστέφανο κι άλλοτε κέρατα. Αγιος ή διάβολος. Ψυχούλα ή εγκληματίας. Ετσι πάει. Πάντως κρατάω αυτό που μου είπε ένας νηφάλιος ηγέτης της δεξιάς παράταξης που δεν ζει πια: «Ευτυχώς που υπάρχουν οι αριστεροί, αλλιώς οι άνθρωποι θα δούλευαν ακόμη από τα χαράματα ώς τη νύχτα». Πότε άτεχνα, πότε άκαιρα, πότε ευφυώς, η Αριστερά πάντα έσπρωχνε τη ζωή μας προς πιο ανθρώπινους δρόμους.