Η αναγνώριση της ανάγκης {CR}και η ουσιαστική συμμετοχή

Ηταν στις παραμονές των διακοπών του Πάσχα όταν ετέθη προς διαβούλευση η σύσταση ενός πολυσυζητημένου στον δημόσιο διάλογο, αν και με αποσπασματικό τρόπο, θεσμού σχετικά με την εθνική ασφάλεια της χώρας, του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας (ΣΕΑ). Και τούτο στο πλαίσιο του υπουργείου των Εξωτερικών ως ένα από τα τρία μέρη σχεδίου νόμου σχετικά με τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής (τα άλλα δύο αφορούσαν την κατάρτιση του Οργανισμού του υπουργείου Εξωτερικών και την επανασύσταση του Συμβουλίου Απόδημου Ελληνισμού).

Αξίζει να σημειωθεί ότι το προς διαβούλευση σχέδιο νόμου για το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας αποτελεί συνοπτικότερη και λιγότερο «συγκροτημένη» εκδοχή της πρότασης που είχε υποβληθεί στο Εθνικό Συμβούλιο Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΣΕΠ) από τον παραιτηθέντα τέως υπουργό των Εξωτερικών τη 12η Σεπτεμβρίου 2018. Τότε η ουσιαστική συζήτηση αναβλήθηκε λόγω αιτιάσεων των εκπροσώπων της αξιωματικής αντιπολίτευσης στο ΕΣΕΠ, που όμως, ευτυχώς, δεν αφορούσαν την αναγνώριση της χρησιμότητας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας για τη χώρα, όπως άλλωστε προκύπτει τόσο από τη συμπερίληψη της σύστασης ΣΕΑ στο πρόγραμμα του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας την επαύριο του Συνεδρίου του 2016, όσο και από την ενδελεχή επεξεργασία σχετικού σχεδίου νόμου.

Αναμφίβολα η προώθηση θεσμικών μεταρρυθμίσεων στον τομέα της ασφάλειας είναι αναγκαία για ένα «μικρό κράτος », γεωγραφικά τοποθετημένο στην περισσότερο ασταθή γειτονιά της ευρωπαϊκής περιφέρειας, δηλαδή στο μεταίχμιο μεταξύ μιας ζώνης σχετικής σταθερότητας (ο χώρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης) και μιας «διακεκαυμένης» ζώνης αστάθειας (η περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής)· είναι επίσης απαραίτητη για μια χώρα που βρίσκεται αντιμέτωπη με μια συνεχώς εξελισσόμενη και μεταβαλλόμενη ατζέντα ασφάλειας που αφορά τη διαχείριση ενός ιδιαίτερα απαιτητικού συνδυασμού παραδοσιακών (η σοβαρή πρόκληση στα ανατολικά της σύνορα λόγω της επιθετικής πολιτικής της Τουρκίας) και, κυρίως, «σύγχρονων» απειλών, προκλήσεων και κινδύνων, κυρίως στον Νότο της Μεσογείου (πιέσεις λόγω μαζικής εξαναγκαστικής μετανάστευσης, διεθνικό οργανωμένο έγκλημα, ισλαμιστική ριζοσπαστικοποίηση με διασυνδέσεις με τον βίαιο εξτρεμισμό και την τρομοκρατία, διασπορά των όπλων μαζικής καταστροφής, κυβερνο-απειλές). Κατά συνέπεια, η δημιουργία μιας συγκροτημένης θεσμικής δομής στρατηγικής εθνικής ασφάλειας είναι απολύτως απαραίτητη για ένα κράτος το οποίο με περιορισμένα – λόγω οικονομικής δυσπραγίας – μέσα και δυνατότητες καλείται να επιτύχει περισσότερους και απαιτητικότερους στόχους.  Δυστυχώς καμιά κυβέρνηση δεν τόλμησε μέχρι και σήμερα να προχωρήσει στη θεσμική θωράκιση της χώρας συστήνοντας ένα επιτελικό όργανο ικανό να θέτει και να σχεδιάζει τη στρατηγική εθνικής ασφάλειας, καθώς και να συντονίζει και να ελέγχει τους φορείς που, σύμφωνα με το Σύνταγμα, εμπλέκονται στη σχεδίαση και ανάπτυξή της. Και τούτο διότι η κυρίαρχη κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο «στρατηγική κουλτούρα», η οποία χαρακτηρίζεται από τα στοιχεία της εσωστρέφειας, της αμυντικότητας και της ανακλαστικής αντιμετώπισης των διεθνών εξελίξεων, οδήγησε στην αδυναμία ιεράρχησης των εθνικών στόχων, επιβαρύνοντας ταυτόχρονα άλλες εγγενείς θεσμικές αδυναμίες του συστήματος μακροπρόθεσμης χάραξης και σχεδιασμού πολιτικής. Τα πρόσωπα κυριάρχησαν έναντι των θεσμών παραγωγής πολιτικής με αποτελέσματα ανάλογα και αναμενόμενα: η στρατηγική εθνικής ασφάλειας της χώρας παρέμεινε κατακερματισμένη και ασαφής, δεν υφίστανται θεσμικά κείμενα στρατηγικής των βασικών πυλώνων της (υπουργείο Εξωτερικών, υπουργείο Εθνικής Αμυνας και υπουργείο Προστασίας του Πολίτη), ενώ ακόμα και στα υφιστάμενα όργανα σχεδιασμού πολιτικής και διαχείρισης κρίσεων το «επίπεδο θεσμοποίησης», με όρους πρακτικούς και λειτουργικούς, παρέμεινε ασθενές και αναποτελεσματικό.

Προφανώς η δημιουργία Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας δεν αποτελεί πανάκεια. Ομως η θεσμική θωράκιση της χώρας τόσο σε επίπεδο στρατηγικού σχεδιασμού όσο και σε επίπεδο διαχείρισης κρίσεων σημαίνει ότι μειώνονται οι πιθανότητες να συμβεί η «στραβή» σε έναν ή περισσότερους πυλώνες της εθνικής στρατηγικής ασφάλειας, ενώ παράλληλα αυξάνονται οι δυνατότητες αποτελεσματικότερης διαχείρισης της προκύπτουσας κρίσης εάν η «στραβή» προκύψει τελικώς από ανεξέλεγκτους, κυρίως εξωτερικούς, παράγοντες.

Είναι – ευτυχώς – η ίδια η πραγματικότητα που έστω και με καθυστέρηση «τραβάει από το μανίκι» τα κράτη που επιμένουν να αντιστέκονται σθεναρά στον εξορθολογισμό των δομών και της λειτουργίας τους όσον αφορά την επίτευξη του ύψιστου αγαθού της ασφάλειας για τους πολίτες τους. Γι’ αυτό και δεν αποτελεί έκπληξη ότι η συζήτηση για την αυτονόητη ανάγκη σύστασης ενός θεσμού όπου θα αποτυπώνεται η στρατηγική εθνικής ασφάλειας της χώρας «φούντωσε» εν μέσω «κρίσεων χαμηλής έντασης» με τον εξ Ανατολών γείτονα. Σταδιακά κατέστη επίσης όλο και περισσότερο αντιληπτή η ανάγκη ανάπτυξης ενός αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης κρίσεων για ζητήματα ασφάλειας που βρίσκονται εκτός του παραδοσιακού πλαισίου και συνδέονται με φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές (διαχείριση πετρελαιοκηλίδας στον Σαρωνικό, καταστροφική πυρκαγιά με ανθρώπινες απώλειες στο Μάτι).

Τα κόμματα του ελληνικού Κοινοβουλίου, κυρίως τα ανήκοντα στο δημοκρατικό τόξο, θα κληθούν – πιθανότατα μετά τις ευρωεκλογές – να τοποθετηθούν με υπευθυνότητα απέναντι στην προτεινόμενη από την παρούσα κυβέρνηση πρόταση για τη σύσταση Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας. Θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο και παραγωγικό να αναλογιστούν την ευθύνη που τους αναλογεί απέναντι σε μια ιστορική θεσμική μεταρρύθμιση και να αντιμετωπίσουν τη δημιουργία του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας ως μια ευκαιρία διεθνούς «κανονικοποίησης» της χώρας. Αναγνωρίζοντας ότι η επίτευξη ασφάλειας δεν έχει αριστερό ή δεξιό πρόσημο, είναι απαραίτητο να συνεισφέρουν με ουσιαστικές προτάσεις στην κάλυψη των αδυναμιών ή/και στη διόρθωση των ελλείψεων του προτεινόμενου σχεδίου νόμου.

Σε αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει κατ’ αρχάς η συζήτηση για τη σύσταση του ΣΕΑ να τεθεί στις πραγματικές της διαστάσεις που ξεπερνούν το – προτεινόμενο – περιορισμένο πλαίσιο του υπουργείου των Εξωτερικών, ενός δηλαδή μόνο από τους πυλώνες της στρατηγικής εθνικής ασφάλειας της χώρας. Η ουσιαστική εκ μέρους του ελληνικού Κοινοβουλίου συνεισφορά θα πρέπει επίσης να αφορά τη σύσταση ενός επιτελικού οργάνου που θα έχει ταυτόχρονα συμβουλευτικό και συντονιστικό χαρακτήρα – με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη συνέχιση ή μη της ύπαρξης και λειτουργίας του Κυβερνητικού Συμβουλίου Εξωτερικών και Αμυνας (ΚΥΣΕΑ) – και το οποίο θα είναι ικανό να εξασφαλίζει τη σαφήνεια των ζωτικών εθνικών συμφερόντων και την ιεράρχηση μεταξύ πρωτευόντων και δευτερευόντων στόχων, καθώς και τη σύνδεση, τον συντονισμό και τον έλεγχο των φορέων και υπηρεσιών που εμπλέκονται τόσο στον στρατηγικό σχεδιασμό όσο και σε ένα ενιαίο σύστημα διαχείρισης κρίσεων.

Η έστω και καθυστερημένη αναγνώριση από το μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού κόσμου για την ανάγκη ανάπτυξης στρατηγικής εθνικής ασφάλειας επιβάλλεται να συνοδευτεί από την ουσιαστική συμμετοχή του στην παραγωγή μιας όσο το δυνατόν περισσότερο συγκροτημένης και αποτελεσματικής θεσμικής δομής. Αναμφίβολα η υφιστάμενη, και συνεχώς ενισχυόμενη, πολιτική πόλωση δεν προοιωνίζεται την εύκολη επίτευξη συναίνεσης και συνεργασίας των πολιτικών δυνάμεων. Οι ανάγκες όμως των καιρών επιμένουν να ζητούν την επανατροχοδρόμηση της χώρας στην κατεύθυνση ορθολογικών επιλογών, πολιτικής ενηλικίωσης και θεσμικής ωρίμανσης.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου και συγγραφέας (με τον Θάνο Ντόκο) του βιβλίου «Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας. Οικοδομώντας το Ελληνικό Μοντέλο στον Εικοστό Πρώτο Αιώνα» (εκδόσεις Παπαζήση, 2005), της πρώτης συστηματικής μελέτης για τη θεσμική αναδιάρθρωση του συστήματος εθνικής ασφάλειας στην Ελλάδα και τη δημιουργία Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας.