Ρωγμές στα θεμέλια της φιλελεύθερης δημοκρατίας

Αγαπητή και εγκάρδια φίλη Ευρώπη,

Ανήκω σε μια από τις γενιές, που βρήκαν καταφύγιο στην αγκαλιά σου. Σε όλους εμάς, οι οποίοι ενιλικιωθήκαμε πνευματικά στην περίοδο του μεταπολεμικού διχασμού και της σύγκρουσης δυο πολιτικών συστημάτων, δεν πρόσφερες μόνο την ένωση, αλλά και τον εναγκαλισμό ανάμεσα σε πολίτες από διαφορετικές χώρες, με διαφορετική ιστορία, διαφορετικό κοινωνικό ιστό και διαφορετικό τρόπο ζωής.

Ηταν η εποχή του μεγάλου ενθουσιασμού και των πανηγυρισμών. Πανηγυρίζαμε για τη συνθήκη του Μάαστριχτ, πανηγυρίζαμε για τη συνθήκη Σένγκεν και για την ισχύ εν τη ενώσει.

Εκείνο που μας διέφυγε, μέσα στους πανηγυρισμούς και στον ενθουσιασμό, αγαπητή Ευρώπη, είναι ότι στην ουσία είχαμε μεταφέρει την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα μέσα στην ενωμένη Ευρώπη. Αυτό το λέω, επειδή όλα τα μέτρα, που αφορούν την οικονομία αποφασίζονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Eurogroup και άλλα θεσμικά όργανα, οι πολιτικές αποφάσεις ανήκουν, όμως, στην αποκλειστική δικαιοδοσία των κρατών – μελών, και η ΕΕ δεν έχει καμιά δυνατότητα να επέμβει, ή να χαράξει μια ενιαία εξωτερική ή αμυντική πολιτική.

Η έμπρακτη εφαρμογή αυτής της αντίληψης βγήκε στην επιφάνεια  δεκαπέντε χρόνια μετά τη συνθήκη του Μάαστριχτ, με την χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Ενώ οι χώρες της Ευρώπης στήριζαν το τραπεζικό σύστημα, ταυτόχρονα επέβαλαν αυστηρά μέτρα λιτότητας στις οικονομικά αδύνατες και ευάλωτες χώρες. Κάποιες χώρες, μάλιστα, όπως η Ελλάδα, μπήκαν σε καθεστώς επιτήρησης. Επρεπε να σκύβουν το κεφάλι και να εφαρμόζουν τις επιταγές των θεσμών.

Την ίδια στιγμή κάποιες από τις πρώην χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού καταργούσαν δυο από τους πυλώνες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, την ελευθερία του Τύπου και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, ενώ η Ευρωπαϊκή Ενωση παρέμενε θεατής, περιοριζόμενη σε λεκτικές καταγγελίες. Ακόμα και όταν απειλεί με κυρώσεις, οι κυρώσεις αυτές είναι οικονομικού και όχι πολιτικού ή θεσμικού χαρακτήρα.

Εδώ, όμως, έχουμε ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα, αγαπητή Ευρώπη. Το μεγαλύτερο επίτευγμά σου ήταν ότι μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, μετά από δεκαετίες συγκρούσεων με δικτατορικά και αυταρχικά καθεστώτα, κατόρθωσες να επιβάλεις σε όλη σχεδόν την Ευρώπη το μοναδικό πολιτικό σύστημα, που κατοχυρώνει την ελευθερία και τα δικαιώματα των πολιτών: το σύστημα της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Σήμερα, χώρες οι οποίες ζούσαν στον ζυγό του σοβιετικού συστήματος και λαχταρούσαν, τουλάχιστον κατά δήλωση, τη φιλελεύθερη δημοκρατία, είναι αυτές που υπονομεύουν το έργο, που εσύ με τόσους αγώνες και τόσους κόπους έχτισες.

Εδώ μπαίνει και ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα. Δυο από τις χώρες, που μπήκαν σε καθεστώς μνημονίων, η Ελλάδα και η Πορτογαλία, και μια άλλη, η οποία επέβαλε αυστηρά μέτρα λιτότητας μόνη της, για να αποφύγει τα μνημόνια, η Ισπανία, είναι χώρες με μακρά παράδοση σε δικτατορίες. Και όμως καμιά από τις χώρες αυτές, παρά τις τεράστιες δυσκολίες και στερήσεις, στις οποίες υποβλήθηκαν οι πολίτες τους, δεν παραβίασε στο ελάχιστο τα κεκτημένα της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ας συγκρίνουμε την πίστη και την προσήλωση αυτή με τον νεολογισμό «μη-φιλελεύθερη δημοκρατία», που επικαλούνται ορισμένοι πολιτικοί στις πρώην χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, με πρότυπο τη δημοκρατία τύπου Πούτιν, και εύκολα θα καταλάβουμε τη διαφορά.

Αυτή, ωστόσο, είναι η μικρότερη «ζημιά» στη φιλελύθερη δημοκρατία, αγαπητή Ευρώπη. Η μεγαλύτερη προήλθε από την πολιτική λιτότητας, η οποία έπληξε καθοριστικά τα μεσαία στρώματα σε πολλές χώρες της Ευρώπης.

Τα μεσαία στρώματα είναι, ωστόσο, τα θεμέλια της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οταν αυτά καταρρέουν, η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει σοβαρό πρόβλημα. Το πρόβλημα αυτό φαίνεται όλο και πιο έντονα με την άνοδο της Ακροδεξιάς στη Γαλλία, στην Ιταλία, στη Γερμανία και στην Ολλανδία. Και οι τέσσερις χώρες υπήρξαν ιδρυτικά μέλη της ΕΟΚ, η οποία μετεξελίχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Σήμερα, η Ακροδεξιά επεκτείνεται στη Σουηδία, στη Δανία και στην Ισπανία. Πολύ φοβάμαι ότι ακόμα δεν φτάσαμε στο τέλος.

Οι εκπρόσωποί σου, αγαπητή Ευρώπη, προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την επίθεση της Ακρας Δεξιάς με ξόρκια και ευχολόγια. Και όμως, πολλοί απ’ αυτούς που ψηφίζουν την Ακρα Δεξιά δεν είναι ακροδεξιοί. Είναι άνθρωποι απελπισμένοι, και απελπισμένοι με καθαρό μυαλό δεν υπάρχουν πουθενά στον κόσμο.

Είναι εύκολο να φορτώνουμε την εξέλιξη αυτή στους μετανάστες και τους πρόσφυγες. Η έλευσή τους στην Ευρώπη μπορεί να ήταν η σπίθα που άναψε τη φωτά, αλλά η φωτιά προκλήθηκε από άλλα αίτια.

Το πιο καλό παράδειγμα είναι οι γκάσταρμπαϊτερ που είχαν κατακλύσει τη Γερμανία, στη δεκαετία του ’60, από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Σερβία και κυρίως την Τουρκία. Πότε διαμαρτυρήθηκαν οι Γερμανοί για την εισβολή των γκάσταρμπαϊτερ; Δεν διαμαρτυρήθηκαν, γιατί δεν έβλεπαν να απειλούνται οι θέσεις εργασίας τους.

Αντίθετα, σήμερα, με την πτώση των μισθών και των εισοδημάτων, τα μεσαία στρώματα νιώθουν να απειλούνται οι χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας τους. Και όσοι επικαλούνται ως επιχείρημα την ασιατική ή αφρικανική προέλευση των μεταναστών και προσφύγων, ας ρίξουν ένα βλέμμα στο Ηνωμένο Βασίλειο για να δουν την οργή των χαμηλόμισθων Αγγλων για τους Πολωνούς.

Αγαπητή Ευρώπη, η ταύτιση της στασιμότητας με τη σταθερότητα είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος σε περιόδους που απαιτούνται άμεσες και καθοριστικές αλλαγές.