Υπό την επήρεια της ποπ κουλτούρας

Εάν κάποιος θεατής έκανε ένα ταξίδι στον χρόνο – μη μαρτυρήσετε από ποια ταινία είναι αυτό – και «αποβιβαζόταν» ξαφνικά στην άνοιξη του 2019 θα πίστευε ότι η ποπ κουλτούρα παίρνει εκδίκηση από τα υπόλοιπα είδη θεάματος. Δεν σημαίνει ότι και στο παρελθόν δεν έχουμε ζήσει τη μανία για τον επόμενο Τζέιμς Μποντ (στην Ελλάδα το «Spectre» του 2015 είχε φτάσει τα 483.098 εισιτήρια), την καινούρια περιπέτεια των Avengers και, φυσικά, την επανεκκίνηση της τριλογίας των Star Wars. Ξαφνικά φέτος το καλοκαίρι, ωστόσο, οι προσδοκίες θα φτάσουν στο αποκορύφωμά τους, ενώ ήδη μετράμε την επιδραστικότητα ορισμένων φιλμ και σειρών που φτάνουν στο τέλος τους.

Οι αποχαιρετισμοί είναι πάντοτε δύσκολοι, αλλά είναι και απαραίτητοι, όπως σημείωσε πρόσφατα ο αρχισυντάκτης του Variety, Μπρετ Λανγκ. Οπως τη δεκαετία του 1980 μια γενιά περίμενε τη μάχη Φωτός και Σκότους στον «Πόλεμο των Αστρων» του Τζορτζ Λούκας και μια επόμενη στριμωχνόταν στο σινεμά, παραμονές Χριστουγέννων, για τον «Αρχοντα των δαχτυλιδιών», οι νεότερες συναντιούνται κάθε φορά που ο Iron Man, ο Κάπτεν Αμέρικα και η Μαύρη Χήρα συνενώνουν τις δυνάμεις των άλλων υπερηρώων. Ζούμε τα ρεκόρ των εισπράξεων (η «Τελευταία πράξη» ξεπέρασε πριν απο λίγες ημέρες τα 2 δισ. δολάρια), τη δύναμη των καινούριων τρέιλερ (Avengers και Star Wars βγήκαν με διαφορά τεσσάρων ημερών μέσα στον Απρίλιο), τις μεγάλες προσδοκίες (πόσο αλλαγμένος θα είναι ο φιλμικός «Βασιλιάς των λιονταριών» σε σχέση με το animation;). Ζούμε υπό την επιρροή του hype, εκεί όπου η νοσταλγία έχει το πάνω χέρι και η συγκίνηση παρέχεται σε ελεγχόμενες δόσεις μαζί με το περιπετειώδες θέαμα και την εξέλιξη των χαρακτήρων. Δεν είναι τυχαίο που μια από τις καλύτερες περιγραφές για την επίδραση της ποπ αισθητικής προσφέρεται σε μία από τις καλύτερες δημιουργίες της ποπ κουλτούρας. Σε ένα επεισόδιο των «Mad Men» ο Ντον Ντρέιπερ (Τζον Χαμ) εξηγεί σε επίδοξους πελάτες τη δύναμη μιας λέξης πίσω από το Καρουζέλ – έναν φορητό προτζέκτορα με σλάιντς: «Νοσταλγία – εκλεπτυσμένη, αλλά δυνατή έννοια. Ο Τέντι μού είπε ότι στα ελληνικά σημαίνει κυριολεκτικά “τον πόνο για ένα παλιό τραύμα”. Είναι ένα τσίμπημα στην καρδιά πολύ πιο δυνατό από τη μνήμη. Αυτή η συσκευή δεν είναι ένα διαστημόπλοιο, αλλά μια μηχανή του χρόνου. Πηγαίνει μπρος και πίσω… σε ένα μέρος όπου λαχταράμε να επιστρέψουμε. Δεν τη λέμε απλώς “ο τροχός”, αλλά καρουζέλ. Μας επιτρέπει να ταξιδέψουμε με τον τρόπο των παιδιών – γύρω γύρω και ξανά πίσω στο σπίτι, σε ένα μέρος όπου ξέρουμε ότι μας αγαπούν».

Αυτό το προνόμιο έχουμε παραχωρήσει στα χέρια των δημιουργικών ομάδων πίσω από τις ταινίες: να επιχειρούν κάθε τόσο ένα ταξίδι στον χρόνο – άντε πάλι – πιάνοντας το νήμα από εκεί που το είχαμε αφήσει την τελευταία φορά. Για τους Avengers είχαμε ένα χρόνο να «θρηνήσουμε» τους μισούς υπερήρωες και εκατομμύρια άγνωστα πλάσματα που ζούσαν δίπλα τους. Η «Τελευταία πράξη» αποζημίωσε όσους δεν περιμένουν θαύματα από την ποπ κουλτούρα, ούτε έχουν υψηλές καλλιτεχνικές αξιώσεις. Οσους δηλαδή μπορούν να συμβιβαστούν με λίγο σαρκασμό ακόμη (σε βάρος των ηρώων), με τον Θωρ αγνώριστο (έληξε το εμπάργκο των spoilers ή μπορούμε να ξεφουρνίσουμε σε ποιον κινηματογραφικό ήρωα μοιάζει;) και με τον ύστατο ορισμό του ηρωισμού: υπερήρωας δεν είναι όποιος πετάει μέσα σε μεταλλική στολή, αλλά όποιος θυσιάζεται στη συλλογική θέληση. Εντάξει, σχηματικό, αναμενόμενο και χάρτινο. Αλλά στο κινηματογραφικό βασίλειο της Marvel βρισκόμαστε, οπότε οι συμβιβασμοί είναι μέρος του παιχνιδιού.

The «Game» is over

Κι αν η άτυπη σάγκα των Avengers διέγραψε μόλις έναν πλήρη κύκλο (με «εκκρεμότητα το «Spiderman: μακριά από τον τόπο του», που αναμένεται στις 4 Ιουλίου), το «Game of thrones» καλά κρατεί. Με το πέμπτο επεισόδιο του 8ου κύκλου να προβάλλεται αύριο Κυριακή (και στη Nova), απομένει ένα ακόμη – στις 19 Μαΐου – για να ολοκληρωθεί ένα από τα πλέον ξεχωριστά κεφάλαια στην ιστορία των TV series. Ενώ οι ορκισμένοι οπαδοί σκανάρουν ήδη τις τελευταίες θεωρίες για το ποιος θα είναι ο τελικός κυρίαρχος στο Παιχνίδι του Στέμματος και τα στιγμιότυπα γίνονται viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – με τελευταίο παράδειγμα το ξεχασμένο ποτήρι των Starbucks σε ένα πλάνο -, δοκίμια και βιβλία συσσωρεύονται στα ήδη υπάρχοντα για να ερμηνεύσουν το «φαινόμενο» (στην πραγματικότητα βέβαια φαινόμενο είναι αυτό που περισσεύει πάντα από τη «μετάφραση»). Μεγάλες προσδοκίες, όμως, ισχύουν και στην περίπτωση του «X Men: Μαύρος φοίνικας», που αναμένεται στις 14 Ιουνίου και αποτελεί την κορύφωση στις ιστορίες των Μεταλλαγμένων ύστερα από 20 χρόνια.

Κι ακόμη δεν είδαμε τίποτε για τον καινούριο «Πόλεμο των Αστρων», πέρα από το τρέιλερ της 12ης Απριλίου, όπου η Ρέι ετοιμάζεται να κάνει κομμάτια (;) ένα εχθρικό σκάφος με το φωτόσπαθο και ο Κάιλο Ρεν για την τελική μάχη. Για όποιον μεγάλωσε με τον μύθο των Σκαϊγουόκερ, την επιβλητική μορφή του Νταρθ Βέιντερ, τον C3PO και τα διαγαλαξιακά τέρατα, η ολοκλήρωση της τελευταίας τριλογίας με το «The Rise of Skywalker» μετά το «Η δύναμη ξυπνάει» (2015) και «Οι τελευταίοι Τζεντάι» (2017) είναι σαν το τέλος σε τετράχρονη τελετή μύησης. Κι ύστερα είναι και η νεότερη γενιά που «παραλαμβάνει» το φωτόσπαθο από τους προηγούμενους (δεν ξέρω για εσάς, αλλά στο δικό μας παιδικό δωμάτιο αυτό συμβαίνει και κυριολεκτικά). Σε μια χειρονομία καλής θέλησης μάλιστα – ή επιεθτικού μάρκετινγκ, αν προτιμάτε – ακόμη και σ’ αυτό το δίλεπτο τρέιλερ υπάρχει ένα εντυπωσιακό στοιχείο για να θέσει οπαδούς και κινηματογραφικά sites σε κατάσταση συναγερμού: το σατανικό γέλιο του Παλπάτιν που ακούγεται στο τέλος. Αλήθεια, τώρα, δεν μπορεί παρά να επιστρέψει μόνο ως μετενσάρκωση ταλαιπωρώντας κάποιον άλλο χαρακτήρα (αν και ποτέ δεν πρέπει να στοιχηματίζεις).

Οταν το 2008 ξεκινούσε το μεγάλο σερί της Marvel με τον πρώτο Iron Man, «δεν ξέραμε τι σημαίνει να γυρίζεις μια ταινία με υπερήρωα», έγραφε πρόσφατα η Στέφανι Γκούντμαν στους «New York Times». «Τώρα πια ξέρουμε ότι σημαίνει τα πάντα: από τη φιλία ώς τις πολιτικές διαμάχες και ζητήματα αντιπροσώπευσης – όλα αυτά ενώ σώζεις τον κόσμο, φυσικά». Αν επιμείνει κανείς λίγο παραπάνω στη λέξη «αντιπροσώπευση» μπορεί και να νιώσει το βέρτιγκο της «διαφορετικότητας», η οποία φυσικά και καταφέρνει να εισβάλει στο σύμπαν της «Τελευταίας πράξης». Δεν είναι και τόσο καταστροφικό το spoiler (έχετε ακόμη χρόνο να μη διαβάσετε την επόμενη πρόταση..) αν θυμίσουμε τη σκηνή όπου ορισμένοι από τους βασικούς και δευτερεύοντες γυναικείους χαρακτήρες βγαίνουν μπροστά για να προστατεύσουν την Κάπτεν Μάρβελ στον αγώνα της με τον Thanos. Κι ύστερα, μετράει ποιος κρατάει τελευταίος της ασπίδα του Κάπτεν Αμέρικα, για να μην ξεχνιόμαστε. Κανείς δεν είπε βέβαια ότι το μεγάλο θέαμα απορρίπτει την πολιτική ορθότητα – ίσα ίσα που ζει τις καλύτερες στιγμές του αυτή την περίοδο (θυμηθείτε πώς κινήματα και οργανώσεις ταυτίστηκαν με τη μεγάλη επιτυχία του «Μαύρου πάνθηρα», συνέχεια του οποίου επίσης αναμένεται ώς το 2021, και την καλή πορεία της «Wonder woman»).

Λίγο γουέστερν ακόμα

Από την άλλη, κανείς δεν είπε ότι μέσα στον καταιγισμό των ειδικών εφέ και του CGI δεν μπορεί να ανακαλύψει κανείς κάτι από την πρωταρχική ύλη του κινηματογραφικού θεάματος. «Βλέπω τους Avengers σαν επιγόνους των γουέστερν», έγραψε η εύστοχη κριτικός των «New York Times» Μανόλια Ντάργκις ανοίγοντάς μας ένα παράθυρο προς την «Ταχυδρομική άμαξα» του Τζον Φορντ. «Είναι μια ομάδα ανθρώπων, είτε βρίσκονται σε ένα σφαιρικό όχημα είτε όχι, που ενώνονται για να πολεμήσουν τους εχθρούς. Στην περίπτωσή τους, όπως μάς έχει προϊδεάσει το «Σταρ Τρεκ» από καιρό, η μεθόριος είναι στο διάστημα. Μου λείπουν βέβαια τα άλογα. Και στην «Τελευταία πράξη» υπάρχει ένα υπέροχο άλογο».

Στη μεγάλη εικόνα, το άλογο κούρσας είναι η ίδια η Disney που, με λίγη βοήθεια από τις Marvel, Pixar, Lucasfilms, διεκδικεί ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο στην οικιακή ψυχαγωγία: το 2008 είχε 10,5% των εσόδων του box office για να φτάσει το 26% πέρυσι. Ακόμη κι έτσι, πάντως, δεν μπορεί να προβλέψει ή να εκβιάσει το «λαϊκό γούστο». Αυτό είναι ένα μέγεθος που δεν χωράει σε προκατασκευασμένα CGI καλούπια. Λίγο πιο νωρίς ή λίγο πιο αργά για τα συμφέροντα των εταιρειών οι θεατές αλλάζουν προτιμήσεις. Επειδή αυτή είναι η φύση της ποπ αισθητικής.