Μιούζικαλ καλών προθέσεων

Ενα από τα λιγότερο γνωστά αλλά και από τα πλέον πολιτικά και φιλοσοφικά έργα του Βίκτωρος Ουγκώ, «Ο άνθρωπος που γελά» («L’ homme qui rit», 1869) έχει συχνά πυκνά αποτελέσει πηγή έμπνευσης για διασκευές και μεταφορές στη σκηνή και τη μεγάλη οθόνη. Κεντρικός ήρωας είναι ένας άνδρας πάνω στο πρόσωπο του οποίου χαράχτηκε ένα μόνιμο χαμόγελο, χαμόγελο που ήρθε ως αποτέλεσμα εκδικητικής επέμβασης και βίαιης πράξης. Μόνο που ο ίδιος δεν γελά, ποτέ… Σαν να αντανακλούν πάνω στο πρόσωπό του η ψευτιά και η διαστρεβλωμένη εκδοχή της εξουσίας.

Κορυφαία μορφή των γραμμάτων του 19ου αιώνα, και όχι μόνον, ο γάλλος μυθιστοριογράφος, ποιητής και δραματουργός Βίκτωρ Ουγκώ (Victor Hugo, 1802-1885), ο συγγραφέας των «Αθλίων» και της «Παναγίας των Παρισίων», διέσχισε την εποχή του και ταυτίστηκε, τελικά, με τη χώρα του.

Με πρόσχημα έναν έρωτα, ο Ουγκώ γράφει, δύο χρόνια πριν από την εξέγερση της Παρισινής Κομμούνας, ένα έργο για την εξουσία και τα όρια που (δεν) έχει. Η υπόθεση εξελίσσεται στην Αγγλία του τέλους του 17ου αιώνα με αρχές του 18ου. Ο «άνθρωπος που γελά» είναι ο Γκουίνπλεν, που μαζί με την τυφλή Ντέα αποτελούν το θέαμα ενός περιπλανώμενου, αυτοσχέδιου θιάσου. Θα εμπλακούν με την εξουσία, θα αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Μια σειρά από συνωμοσίες θα εμπλέξουν όλους, μαζί και το παλάτι, στο πρόσωπο της δούκισσας Ζοζιάνας σε ένα παιχνίδι με τραγικό τέλος. Ερωτήματα για τον άνθρωπο και την ευθύνη του απέναντι στις εξελίξεις, την αντιπαράθεσή του με την εξουσία και το πολιτικό σύστημα, ώς την τελική του συντριβή, μπλέκονται με τον έρωτα και την αγάπη.

Το πλούσιο υλικό του μυθιστορήματος του Ουγκώ, με τον σύγχρονο προβληματισμό, επέλεξε ο Θοδωρής Αμπαζής να το συστήσει ουσιαστικά στο ελληνικό κοινό και να το μετατρέψει σε μουσική παράσταση, με ζωντανή ορχήστρα. Στη σκηνή του Κοτοπούλη – Rex, ο πολυπληθής θίασος, μοιρασμένος στους πάνω και τους κάτω, στους προνομιούχους και στον λαό, με τους κεντρικούς ήρωες να κινούνται ανάμεσά τους, υποστηρίζει το θεατρικό είδος με τα φωνητικά και τις χορογραφίες. Ο Αμπαζής, έμπειρος και ταλαντούχος, δημιουργεί ένα πρωτότυπο μουσικό σύμπαν, συνδυάζοντας διαφορετικούς ήχους. Προτάσσει το πολιτικό στοιχείο, αφήνοντας την ερωτική ιστορία σε δεύτερη μοίρα – το λιμπρέτο υπογράφει η Ελσα Ανδριανού. Ακόμα και οι παρεμβάσεις του αφηγητή, με τη φωνή του Ρήγα Αξελού, βαθιά και επιβλητική, λειτουργούν προς την ίδια κατεύθυνση.

Το θέαμα, καλοφτιαγμένο και οργανωμένο, με ποιότητα στην όψη (σκηνικά – κοστούμια), δεν καταφέρνει να μεταφέρει τον παλμό του έργου, την έντασή του. Με τη μουσική άλλοτε να προηγείται και άλλοτε να έπεται, τις χορογραφίες να συμπληρώνουν χωρίς να επιβάλλονται, αυτός ο «άνθρωπος που γελά» μοιάζει εγκλωβισμένος στο είδος που υπηρετεί. Παρά τις σαφείς και καλές προθέσεις της, η παράσταση – μιούζικαλ δεν κατορθώνει να πάει πέρα από αυτές.

Ο Αιμιλιανός Σταματάκης υπηρετεί τον Γκουίνπλεν με πίστη και εξελίσσει την περσόνα του χωρίς να επιβάλλεται. Απορροφάται κι εκείνος από τη συνολική χαμηλότονη προσέγγιση, με εξαίρεση την τελευταία σκηνή. Η Εβελίνα Παπούλια ερμηνεύει τη Ζοζιάνα με την απαιτούμενη ειρωνεία και αυστηρότητα. Κορωναίος, Τσεκούρας, Μαλτέζε συμπληρώνουν το πρωταγωνιστικό κομμάτι με τις ερμηνείες τους, ενώ η Ντέα της Μαρίας Δαλετζέ μένει στη σκιά (της).

Το παρασκήνιο της Τρίτης
Ρεαλισμός στο κόκκινο
Mπορεί ο Τενεσί Ουίλιαμς στο «Λεωφορείον ο Πόθος» μέσα από την Μπλανς Ντιμπουά να καταλήγει στη διάσημη φράση «Δεν θέλω ρεαλισμό, θέλω μαγεία», αλλά η μαγεία μοιάζει να μην είναι πάντα το ζητούμενο στην τέχνη. Γιατί αν αφήνει κάτι πίσω της η φετινή σεζόν, πέρα από επιτυχίες, αποτυχίες καλές ή κακές παραστάσεις, είναι η τάση προς τον ρεαλισμό, αφήνοντας τη μαγεία σε δεύτερο πλάνο.
Είτε μέσα από καινούργια έργα είτε μέσα από διασκευές και μεταφορές κειμένων στο ελληνικό σήμερα, το ρεαλιστικό θέατρο κέρδισε τις σκηνές και κυρίως το κοινό. Ως θέαμα προσφέρει έντονα συναισθήματα, μια ταύτιση, έστω και στην υπερβολή της, με οικείες καταστάσεις, μια βιωματική εμπειρία. Παράλληλα δίνει τη δυνατότητα στους ηθοποιούς να ξεφύγουν από τα όρια της αναμενόμενης υποκριτικής, επιτρέποντας ερμηνείες υψηλού επιπέδου. Γι’ αυτό και όποτε πετυχαίνει, το αποτέλεσμα είναι πολλαπλάσια θετικό.
Μπορεί η αφετηρία να ταυτίζεται με την παραγωγή του Γιάννη Οικονομίδη «Στέλλα κοιμήσου» που ξεκίνησε από το Εθνικό Θέατρο και συνεχίστηκε με αμείωτη ανταπόκριση στο Θέατρο Τζένη Καρέζη, αλλά η αρχή του μίτου βρίσκεται λίγο πιο πίσω: Στο Θέατρο Επί Κολωνώ και στην πολυετή δουλειά της Ελένης Σκόττη που με τον «Αγριο σπόρο» (φωτογραφία από τη φετινή, τέταρτη σεζόν) βρήκε την πληρέστερη έκφρασή της.
Ακολούθησαν κι άλλα, όπως ο «Χαρτοπόλεμος» του Βαγγέλη Ρωμνιού, ο «Εθνικός Ελληνορώσων» του Αντώνη Τσιοτσιόπουλου, τα «170 τετραγωνικά» του Γιωργή Τσουρή, η «Αρχή του Αρχιμήδη» του Καταλανού Ζουζέπ Μαρία Μιρό και μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της σεζόν, η μεταφορά της νουβέλας του Τζον Στάινμπεκ «Ανθρωποι και ποντίκια» από τον Βασίλη Μπισμπίκη.
Το κοινό, κουρασμένο από τις σκηνοθετικές υπερβολές, την «άποψη» και το επινοημένο (devised) θέατρο, που κατέκλυσε τις σκηνές των τελευταίων χρόνων, ένιωσε ανακούφιση με τις ρεαλιστικές παραστάσεις και τις στήριξε, οδηγώντας τες σε παρατάσεις και sold out. Αλλά όπως συμβαίνει πάντα, η τάση αυτή εγκυμονεί και κινδύνους, κυρίως αν από «ανάγκη» κάποιων δημιουργών ή ομάδων, μετατραπεί σε «μόδα». Αν ταυτιστεί με τις ευκολίες που φαίνεται να διαθέτει το είδος, και το οδηγήσουν στην παγίδα της προχειρότητας. Γιατί ο πραγματικός ρεαλισμός διαθέτει και μαγεία…