Με το μαγιό

Θυμήθηκα τη φωτογραφία με αφορμή την επέτειο, την Πρωτομαγιά, του θανάτου του Αλέκου Παναγούλη. Στην πραγματικότητα δεν την έχω ξεχάσει ποτέ. Την ανασύρω από τη μνήμη μου κάθε φορά που οι λέξεις μου φαίνονται πολύ κενές για να περιγράψουν την απαξίωση, την πρόθεση της ταπείνωσης, την απόπειρα του εξευτελισμού. Χούντα ήταν κι εγώ πολύ μικρή για να επεξεργαστώ κάποιες έννοιες, αρκετά μεγάλη όμως για να με στοιχειώσει μια φωτογραφία, να μη με αφήνει να κοιμηθώ τα βράδια ακόμη και αν, εκείνη την εποχή, δεν μπορούσα να συλλάβω το μήνυμα και τον συμβολισμό της. Η απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου είχε αποτύχει και ο Παναγούλης είχε συλληφθεί κάπου στο Λαγονήσι.

Οι φωτογραφίες που είχαν δημοσιευτεί την επομένη στις εφημερίδες τον έδειχναν με το μαγιό, όπως τον συνέλαβαν δηλαδή ενώ προσπαθούσε να διαφύγει δια θαλάσσης. Ενας μικρόσωμος άνθρωπος, σχεδόν γυμνός, ανάμεσα σε αστυνομικούς με τα λιλιά, τα καπέλα και τις εξαρτύσεις. Ο σπόρος της στοιχειώδους ενσυναίσθησης – που δεν είχε καν αρχίσει να φυτρώνει στην ψυχή μου τότε -, το ένστικτο της υπεράσπισης του αδύναμου, με έκανε να σκέφτομαι πολύ καιρό τι να απέγινε άραγε εκείνος ο αδύνατος άνθρωπος με το μαγιό.

Μετά μεγάλωσα, οι αόριστες έννοιες άρχισαν να παίρνουν σχήμα στη συνείδησή μου, η σημειολογία της φωτογραφίας και ο σκοπός της δημοσίευσής της από τη χούντα έγιναν σαφείς. (Εκτός και αν οι χουντικοί ήταν τόσο ηλίθιοι και δεν συνειδητοποιούσαν το νόημά της). Και η εικόνα του Παναγούλη με το μαγιό πήρε τη θέση της στην προσωπική μου πινακοθήκη των συμβόλων. Και ήταν εκεί, σαν διπλοτυπία, πίσω από τα στιγμιότυπα με τους ναζί να εξευτελίζουν ημίγυμνους Εβραίους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στο πώς περιγράφει ο Νίκος Χουλιαράς στον «Λούσια» την άσκηση αστυνομικής βίας σε ένα ανήμπορο παιδί, ακόμη και – στις μέρες μας – στις «λαβωμένες», από τους μπαχαλάκηδες, προτομές των λογοτεχνών μας. Κάθε φορά δηλαδή που η οποιασδήποτε μορφής εξουσία βιάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η επέτειος του θανάτου του Παναγούλη μου θύμισε μεν τη φωτογραφία αλλά σε απόλυτο συντονισμό με την επίθεση του Παύλου Πολάκη στον Στέλιο Κυμπουρόπουλο. Ταμπουρωμένος ο αναπληρωτής υπουργός Υγείας πίσω από την εξουσία της βουλευτικής ασυλίας του, ντυμένος με τα πλουμίδια της δήθεν κριτικής αψάδας του που του αναγνώρισε ο Πρωθυπουργός προσπάθησε τάχα μου να ξεγυμνώσει έναν άνθρωπο που έχει εδώ και πολλά χρόνια σφυρηλατήσει την πανοπλία του. Χωρίς να λάβει υπόψη του ότι στην εποχή μας, εθισμένοι όπως είμαστε στην εικόνα, εύκολα εικονοποιούμε τα λόγια. Και η εικόνα του αλαλάζοντα Πολάκη, του «άντρακλα» κατά Κραουνάκη, απέναντι στον καθηλωμένο στο αναπηρικό καροτσάκι Κυμπουρόπουλο, θωρακίζει, στην πραγματικότητα, ακόμη περισσότερο τον δεύτερο και απογυμνώνει από κάθε έννοια ηθικής τον πρώτο. Εξάλλου, όπως μου έχει πει και ένας γνωστός σκηνοθέτης, όταν τσακώνεσαι πρέπει να προσέχεις τι «φοράς». Και δεν νομίζω ότι αναφερόταν μόνο στα ρούχα.