Φιλολογικό ελληνοταμείο

Ενας τόμος 850 σελίδων που κυκλοφορεί τώρα σε όγδοη έκδοση δεν είναι συνηθισμένο γεγονός στα εκδοτικά μας πράγματα, όταν μάλιστα ο τόμος αυτός αποτελεί «Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία» (εκδόσεις Δόμος)! Κι όμως, το έξοχο πόνημα του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών (τώρα ομότιμου) Π.Δ. Μαστροδημήτρη είναι ένα εκδοτικό μικρό θαύμα. Διότι δεν είναι ένα άνετο ανάγνωσμα ούτε λογοτεχνικό έργο δημιουργικής φαντασίας, αλλά ένα αποτέλεσμα επίπονης και επίμονης έρευνας πάνω στον μόχθο λογίων και ομάδων γύρω από την ελληνική φιλολογική παραγωγή από την Αλωση και μετά, έως τις μέρες μας.

Για να συγκροτηθεί αυτός ο θησαυρός απαιτείται η μεθοδικότητα ενός μυρμηγκιού και η γονιμότητα μιας μέλισσας. Χρειάζεται ο ερευνητής την ευαισθησία, την περιέργεια, πολλές φορές την αδιάκριτη επιμονή ενός εραστή που δεν τον απογοητεύει η άρνηση συχνά της νύφης να αποδεχθεί τον αρραβώνα. Και ενώ η μέλισσα έχει στη διάθεσή της τους ανθισμένους κάμπους, τις πλαγιές των βουνών για να απομυζήσει το νέκταρ, ο ερευνητής της φιλολογικής περιουσίας έχει να ξεσκονίσει βιβλία, συχνά ξεχασμένα στα βάθη των βιβλιοθηκών, στα ντοσιέ των αρχείων, πολύ συχνά πληροφορίες κρυμμένες σε υποσελίδιες αναφορές σε συγγράμματα.

Εκείνο που εκπλήσσει στο βιβλίο του Μαστροδημήτρη είναι η αξιοθαύμαστη σε ποσότητα αλλά και σε ποιότητα παραγωγή των νεοελλήνων μελετητών, σχολιαστών αλλά και εκδοτών. Πέρα από τον μόχθο ενός και μόνο ανθρώπου να αναδιφήσει έναν τερατώδη αριθμό βιβλίων και να καταγράψει και συνάμα να μελετήσει τίτλους και περιεχόμενο, είναι και οι απροσδόκητοι τρόποι διείσδυσης σ’ ένα ποικίλο υλικό και οι διαφορετικές γενιές λήψης και όχι σπάνια και οι ανορθόδοξες μέθοδοι έρευνας και ερμηνείας. Και όταν έχεις αποφασίσει να εξαντλήσεις το εύρος και το βάθος των προσεγγίσεων, χρειάζεται να είσαι απροκατάληπτος συλλέκτης, να έχεις αποβάλει τις προσωπικές σου προτιμήσεις, τα ιδεολογικά σου φάλαρα, ακόμη και την ερευνητική ηθική!

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι θα αφοπλιστείς κριτικά, μόνο που τα κριτήριά σου δεν θα απηχούν τις ιδεολογικές εμμονές σου, ακόμη και τις ιδεοληψίες σου, αλλά θα επιστρατεύσουν τα εργαλεία της αντικειμενικής αξιολόγησης ακόμη κι αν η ερμηνεία που κρίνεις δεν αντέχει στην κοινή λογική, στη δοκιμασμένη μέθοδο εξέτασης και στους κανόνες της επιστημονικής μεθόδου.

Σαν τον αεροπόρο της γεωγραφικής υπηρεσίας, ο Μαστροδημήτρης υπερίπταται του τοπίου της ελληνικής φιλολογίας και καταγράφει βουνά και κάμπους, λίμνες, ποταμούς, γόνιμα και χέρσα εδάφη, αποψιλωμένες εκτάσεις, βοσκοτόπια και αστικούς οικισμούς, στρατόπεδα, καμένα δάση και σημάδια σεισμικών ρηγμάτων, θα ονόμαζα τη δουλειά του βιβλιογεωγραφία, γιατί για να συντάξει αυτό το πλούσιο σε στάσεις και τοπία και εξάρσεις οδοιπορικό χρειάζεται μπούσουλα ώστε να μη χαθεί κανείς μέσα στα μονοπάτια και στις θάλασσες με υφάλους που χρειάζεται να ταξιδέψει.

Ο Μαστροδημήτρης έχει κι άλλοτε σε άλλα πονήματά του αποδείξει πως γνωρίζει τη φιλολογική κυβερνητική μέθοδο. Πιλοτάρει με ασφάλεια, σιγουριά και έχοντας ως οδηγό έναν εξειδικευμένο χάρτη πλοήγησης σε δύσκολα νερά και δύσβατα δασωμένα δρομάκια. Αν σας ξαφνιάζει η συνεχής αναφορά μου σε πλοηγήσεις, ταξίδια, υφάλους και δάση, δεν έχετε παρά να ξεφυλλίσετε το πολυσέλιδο βιβλιογραφικό δάσος του βιβλίου του. Θα τολμούσα, κοιτώντας το από άλλη σκοπιά, να το ονομάσω ελληνοταμείο, κιβωτό ελληνικού φιλολογικού μόχθου, πυξίδα ελληνομάθειας.

Στο πρώτο μέρος του ογκώδους πονήματος η αναφορά γίνεται στην επιστήμη και στο αντικείμενο της νεοελληνικής φιλολογίας. Η επιστήμη της νεοελληνικής φιλολογίας οφείλει να αναδείξει την ξεχωριστή της ταυτότητα, να ορίσει το αντικείμενο της έρευνας, τον χρόνο, τις περιόδους του χρόνου, τα είδη, τους κλάδους της. Αρα να αναζητήσει τις ρίζες της και την ιστορική της περιπέτεια. Ετσι ο Μαστροδημήτρης, αξιοποιώντας και παλιότερες περιοδολογήσεις, ξεκινά την ιστορία των νεοελληνικών φιλολογικών ερευνών από τον 10ο μ.Χ. αιώνα και εξετάζει τον βυζαντινό Ελληνισμό, πράγμα που σημαίνει πως μέσα στο Βυζάντιο γύρω στα 900 μ.X. αρθρώνεται, διατυπώνεται και γράφεται νεοελληνική γλώσσα, αφού η γλώσσα είναι το τεκμήριο που αποδεικνύει την ταυτότητα μιας λογοτεχνίας.

Ως εκ τούτου ο μελετητής (πράγμα που κάνει) μελετά τη διαμόρφωση της νεοελληνικής γλώσσας, αναδεικνύει τις τάσεις καθαρισμού της και στηρίζεται στη νεοελληνική πλέον κριτική σκέψη. Αφού αποσαφηνιστεί το πεδίο από γλωσσικής απόψεως εξετάζεται σε 250 σελίδες η λογοτεχνική παραγωγή από την υστεροβυζαντινή περίοδο (900-1453) με επιμέρους προσεγγίσεις της παραγωγής έως την Αλωση της Πόλης από τους Φράγκους (1204). Μελετώνται ο ακριτικός κύκλος, τα «προδρομικά» ποιήματα και μια σειρά από διδακτικά έμμετρα κείμενα. Από τους Φράγκους στην Αλωση από τους Τούρκους (1453) μελετάται το «Χρονικό του Μορέως». Τα βυζαντινά ιπποτικά μυθιστορήματα σε έμμετρες διασκευές μυθιστορημάτων, αλληγορικά ποιήματα και έξοχα ποιήματα για φυτά και ζώα. Στην περίοδο από την Αλωση έως το 1823 εξετάζονται το κρητικό λογοτεχνικό θαύμα, το έργο των λογίων της Διασποράς και τα λογοτεχνικά δεδομένα από την άλλη Ελλάδα (Κύπρος, Ρόδος, Επτάνησα, Μοριάς). Ακολουθεί η περίοδος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και τα προδρομικά λογοτεχνικά σκιρτήματα πριν από τον Σολωμό. Εν συνεχεία γίνεται αναφορά στον Σολωμό, στον Κάλβο και στη Σχολή της Επτανήσου, στον ελληνικό ρομαντισμό, στους Φαναριώτες, στην Πρώτη Αθηναϊκή Σχολή. Υστερα εξετάζεται η γενιά του 1880 (ποίηση, πεζογραφία από τον Παλαμά έως τον Παπαδιαμάντη κ.λπ.). Ακολουθούν Καβάφης, Σικελιανός, Καζαντζάκης, Βάρναλης, για να τελειώσει το μεγάλο κεφάλαιο στην ποίηση, λογοτεχνία και δοκιμιογραφία με τις νεότερες και σύγχρονες τάσεις και σχολές.

Στο δεύτερο μέρος του πολύτιμου βιβλίου υπάρχουν κεφάλαια για τα ιστορικά και προσωπογραφικά της νεοελληνικής φιλολογίας (κριτικοί, φιλόλογοι και βέβαια ξένοι νεοελληνιστές από 25 τουλάχιστον χώρες). Ακολουθεί ένα κεφάλαιο με τα ελληνικά κέντρα, συνέδρια και περιοδικά για τη νεοελληνική λογοτεχνία και φιλολογία.

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου του Μαστροδημήτρη υπάρχουν κεφάλαια για τον κλάδο της νεοελληνικής φιλολογίας, γενικές βιβλιογραφίες, τοπικές, προσώπων, ακόμη και βιβλιογραφία των φιλολογικών ψευδωνύμων! Ακολουθούν οι ιστορίες της λογοτεχνίας, τα βιογραφικά λεξικά, ιστορίες του νεοελληνικού θεάτρου.

Στο σπουδαίο κεφάλαιο για την Εκδοτική Εποποιία εξετάζονται οι κριτικές εκδόσεις, οι φιλολογικές, τα άπαντα ελλήνων συγγραφέων, ελληνική επιστολογραφία, ημερολόγια, αυτοβιογραφίες και απομνημονεύματα, ανθολογίες νεοελληνικών κειμένων (ποίηση – γενικές, τοπικές, θεματικές, ατομικές). Το ίδιο και ανθολογίες πεζογραφίας. Εν τέλει και ανθολογίες κριτικών κειμένων, δοκιμίων, θεάτρου.

Στο κεφάλαιο Ερμηνεία και Αισθητική Ανάλυση αναφέρονται αισθητικές – κριτικές και μελέτες, ερμηνευτικές, ψυχογραφικές και μεθοδολογικά εγχειρίδια. Στο επόμενο κεφάλαιο αναγράφονται τα λεξικά, οι γραμματικές, τα συντακτικά και η μελέτη για τα γλωσσικά ιδιώματα των λογοτεχνών. Ακολουθούν το κεφάλαιο για τη Νεοελληνική Μητρική και τα σχετικά μελετήματα. Το βιβλίο κλείνει με τη θεωρία για τη λογοτεχνία και τα πλούσια ευρετήρια (προσώπων, τίτλων έργων, τόπων, πραγμάτων, θεμάτων και όρων). Οφείλουμε χάριτες στον Μαστροδημήτρη που μας έδωσε μια περιουσία να καμαρώνουμε!