Σωφρονιστική οπισθοδρόμηση{CR}

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια το σωφρονιστικό σύστημα βρισκόταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος λόγω του ότι αδυνατούσε να λάβει μόνιμα μέτρα για την αντιμετώπιση του υπερπληθυσμού, που παρήγαγε σκληρές συνθήκες κράτησης, προσβάλλοντας την αξιοπρέπεια και παρεμποδίζοντας την επανένταξη. Οι προς αυτό συντρέχουσες αιτίες αφορούσαν επίσης την έλλειψη συνολικού επανασχεδιασμού, την πλειοδοσία των δικαστηρίων στην κατάγνωση υπερβολικών ποινών και την έλλειψη οικονομικών πόρων, που μεσούσης της ελληνικής κρίσης εμπόδιζαν πάγια μακροπρόθεσμα μέτρα.

Φοβάμαι ότι το τελευταίο διάστημα έχουμε μια νέα τομή, που με όρους επιστημολογίας συνιστά αλλαγή παραδείγματος.

Οι ελληνικές φυλακές δεν είναι απλά ένας χώρος όπου η ποινή δεν μπορεί να εκτισθεί με όρους αξιοπρέπειας, αλλά επιπλέον ένας χώρος που παράγει τη σκληρότερη βία, δηλαδή τη βία κατά της ζωής και ακεραιότητας των κρατουμένων, των σωφρονιστικών υπαλλήλων, ακόμα δε και των πολιτών στην ελεύθερη κοινωνία. Η φυλακτική βία σκοτώνει πια εντός και εκτός της φυλακής.

Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημανθεί ότι τo Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με επανειλημμένες αποφάσεις του έχει κρίνει ότι για να υπάρχει σεβασμός στο άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, που κατοχυρώνει το δικαίωμα στη ζωή, τα κράτη δεν πρέπει απλώς να συμμορφώνονται ως προς την αρνητική τους υποχρέωση να απόσχουν από την παραβίαση αυτού του θεμελιώδους δικαιώματος, αλλά επιπροσθέτως έχουν τη θετική υποχρέωση να λάβουν όλα κατάλληλα μέτρα για την προστασία του.

Η ελληνική πολιτεία έχει πια πλήρως αποτύχει σε αυτήν τη θετική της υποχρέωση. Το επιβεβαιώνει η ακολουθία βίαιων θανάτων εντός της φυλακής, αλλά και εκτός αυτής, όπου η φυλακτική βία εξάγεται. Δυστυχώς οι καλοδεχούμενες προσπάθειες εκπαίδευσης και επιμόρφωσης των κρατουμένων δεν αρκούν. Διότι δεν απαντούν ή δεν συνοδεύονται ταυτόχρονα από ένα σχέδιο τήρησης της νομιμότητας εντός των φυλακών.

Για να συμβεί αυτό, θα έπρεπε να αφαιρεθούν οι ιδεοληπτικοί φακοί που στον έλεγχο νομιμότητας βλέπουν την κρατική καταστολή και όχι την ανάγκη μέσα από αυτόν τον έλεγχο να εμπεδώνεται ο σεβασμός των δικαιωμάτων των κρατουμένων και εν τέλει, συνολικά, η προστασία της ζωής κρατουμένων, φυλάκων και πολιτών, δηλαδή των συνανθρώπων μας.

Η αίσθηση παράδοσης των φυλακών στον έλεγχο εθνοτικών ομάδων κρατουμένων προσβάλλει τις δημοκρατικές λειτουργίες, θέτει τους ευάλωτους κρατουμένους σε διαρκή κίνδυνο, εκκολάπτει ή και διογκώνει το οργανωμένο έγκλημα και οπωσδήποτε δημιουργεί ανασφάλεια στην κοινωνία.

Η αναθεώρηση των προληπτικών και ελεγκτικών πολιτικών καθίσταται λοιπόν τόσο όσο ποτέ άλλοτε αναγκαία. Δεν πρόκειται μόνο για την ανάγκη να έχουμε έναν νέο ποινικό κώδικα, αλλά να ξαναδούμε τον τρόπο που εκτίνονται οι ποινές στη χώρα μας. Και για να το κάνουμε αυτό χρειάζεται πρώτα από όλα ενσυναίσθηση.

Να βιώσουμε δηλαδή την αγωνία των οικογενειών που λαμβάνουν τηλεφωνήματα των κρατούμενων συγγενών τους που απειλούνται και ζητούν προστασία. Να καταλάβουμε την ψυχολογία του σωφρονιστικού υπαλλήλου που πληροφορείται από τον σκληρό κρατούμενο ότι αυτός ξέρει πόσα παιδιά έχει και πού αυτά πηγαίνουν σχολείο. Να νιώσουμε τον φόβο κάποιων επαγγελματιών που λαμβάνουν τρομακτικά τηλεφωνήματα μέσα από τη φυλακή.

Κάποια εργαλεία ήδη υπάρχουν. Ο ίδιος ο Σωφρονιστικός Κώδικας που δεξιοί και αριστεροί χαρακτηρίζουν ως έναν από τους πιο προοδευτικούς στην Ευρώπη παρέχει δυνατότητες για τη δικαιοταξία στις φυλακές. Αρκεί βεβαίως κάποιος να θέλει να τον εφαρμόσει. Ταυτόχρονα, νέα εργαλεία πρέπει να θεσμοθετηθούν. Η αντιμετώπιση της ριζοσπαστικοποίησης, σύμφωνα με τις οδηγίες του ΟΗΕ και των άλλων διεθνών κατευθύνσεων, αλλά και η ανάπτυξη εργαλείων εκτίμησης της επικινδυνότητας των κρατουμένων αποτελούν κάποιες σύγχρονες συμβολές.

Εν κατακλείδι, το να εγείρεται σήμερα το δημόσιο ερώτημα γιατί η πολιτεία αποτυγχάνει να προστατεύσει το βασικότερο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός και εκτός της φυλακής, αποτελεί τεράστια οπισθοδρόμηση του κράτους δικαίου και δεν μπορεί να αναταχθεί παρά μόνο με αποφάσεις που θα απαντούν στο τρέχον ευρωπαϊκό πρόταγμα για τη χρυσή εξισορρόπηση των δικαιωμάτων ελευθερίας και ασφάλειας.

Ο Μαρίνος Σκανδάμης είναι δικηγόρος, δρ Νομικής, πρώην γενικός γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης