«Ιδανικός είναι ο αναγνώστης που ξαναδιαβάζει»

Είχε ένα ειδικό ενδιαφέρον η επικοινωνία με τον Ρομπέρτο Βεκιόνι, καθώς δεν πρόκειται για «καθαρό» λογοτέχνη, αν πρέπει να διαχειριστούμε τη σχετική ορολογία. Ο γεννημένος στην Καράτε Μπριάντσα της Βόρειας Ιταλίας κλασικός φιλόλογος (σπούδασε στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου) έχει αφήσει κυρίως το αποτύπωμά του στη μουσική σκηνή ως τραγουδοποιός για πάνω από μισό αιώνα. Το γεγονός από μόνο του δεν θα σήμαινε πολλά, εάν το αφήγημα στον «Βιβλιοπώλη του Σελινούντα» δεν πρόσφερε μια πρωτότυπη αλληγορία για τη χάρη της λογοτεχνικής ανάγνωσης. Το βιβλίο του, που παρεμπιπτόντως πρωτοκυκλοφόρησε στην Ιταλία πριν από 15 χρόνια, είναι ένα μακρινό νεύμα στον Μπόρχες (τον οποίο άλλωστε αναφέρει στη συνέντευξή μας), τη «μεγάλη αφήγηση» και τις «Ημέρες ανάγνωσης» του Προυστ. Ο Βεκιόνι προσυπογράφει με τον τρόπο του τις σκέψεις του Γάλλου: «Δεν υπάρχουν ίσως ημέρες της παιδικής μας ηλικίας που να τις ζήσαμε τόσο απόλυτα, όσο εκείνες που πιστέψαμε ότι τις αφήσαμε να φύγουν χωρίς να τις ζήσουμε, εκείνες που τις περάσαμε με ένα βιβλίο αγαπημένο». Δεν είναι τυχαίο που πρωταγωνιστής του αφηγήματος είναι ένα παιδί, ο μόνος κάτοικος του Σελινούντα που αντιστέκεται στη «δαιμονοποίηση» και την περιθωριοποίηση του μυστηριώδους βιβλιοπώλη. Κατά την πλοκή, η γνωστή αρχαιοελληνική αποικία έχει βυθιστεί στη σιωπή. Η επικοινωνία μεταξύ των κατοίκων περιορίζεται σε ελάχιστες λέξεις, ενώ παράλληλα σβήνει η συλλογική μνήμη: «Εχει χαθεί η παλέτα των αποχρώσεων», αναφέρεται σ’ ένα σημείο του βιβλίου. «Μαζί με τις αποχρώσεις έχουν χαθεί και τα συναισθήματα που τις συνοδεύουν ή τις προκαλούν. Το ρήμα “αγαπώ”, για παράδειγμα, έχει για όλους ένα και μοναδικό νόημα».

Ποια ιδέα κρύβεται στην καρδιά του βιβλίου που αφορά και την προσωπική σας διαδρομή;

«Ο βιβλιοπώλης του Σελινούντα» είναι ένα παραμύθι των καιρών μας. Για να γίνω πιο ακριβής, είναι μια διδακτική παραβολή για τη γλώσσα που σβήνει και μια κραυγή ελπίδας προς τις νέες γενιές. Το βιβλίο βρίσκεται στο σταυροδρόμι μεταξύ του «Αυλητή του Χάμελιν» και του «Φαρενάιτ 451», όμως ξεγλιστρά και καταλήγει να υμνεί, σαν σε τελετουργικό, τα έργα της μεγάλης λογοτεχνίας. Η γλώσσα και η λογοτεχνία με έθρεψαν, με διαμόρφωσαν υπαρξιακά και ακόμη και σήμερα παραμένουν το καταφύγιο και η ύστατη παρηγοριά μου.

Ποιες είναι οι πρώτες εικόνες σας από την ανάγνωση λογοτεχνίας;

Εχω διαβάσει οτιδήποτε διάβαζαν την εποχή εκείνη τα παιδιά, από τον «Πινόκιο» μέχρι τον «Μόμπι Ντικ». Ομως δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Σε κάθε μου ανάγνωση έβρισκα το κίνητρο ώστε να ψάχνω συνεχώς την επόμενη, ακολουθώντας μια διαδρομή. Θα έλεγα ότι έμαθα να διαβάζω μόνος. Ηδη από παιδί, μου συνέβαινε να περνώ από τον Τολστόι στον Σοφοκλή ώστε να μπορώ να συγκρίνω, να καταλαβαίνω, να διαχωρίζω ή να παντρεύω τους καιρούς και τις εποχές. Μέσα από την ανάγνωση σκάρωσα έναν κόσμο οριζόντιο, που μου δίδαξε πώς να αποδέχομαι την πραγματικότητα ή πώς να της ξεφεύγω κατά περίπτωση.

Υπάρχει ο «ιδανικός αναγνώστης» ή πρόκειται για στερεότυπο;

Πιστεύω πως οι «ιδανικοί αναγνώστες» είναι μια πολύ μικρή μειονότητα, παρ’ όλα αυτά υπάρχουν. Ο ιδανικός αναγνώστης ξαναδιαβάζει. Ο ιδανικός αναγνώστης προσφέρει το βιβλίο ως δώρο. Ο ιδανικός αναγνώστης καταδιώκει και εντέλει γραπώνεται από το φάντασμα της ευτυχίας.

Οι νεότεροι αναγνώστες είναι «η γενιά της αφής» και των έξυπνων συσκευών. Είστε αισιόδοξος για τη σχέση τους με το βιβλίο;

Δεν θέλω να θέσω φραγμούς στην αισιοδοξία μου. Η φρενίτιδα και η τρέλα που προκύπτουν από το «τα θέλω όλα και τα θέλω τώρα», αργά ή γρήγορα, ξεφουσκώνουν. Είναι ανάγκη να πολεμήσουμε ενάντια στη δικτατορία του χρόνου και να ξεπεράσουμε τα όρια της κούρασης και της οκνηρίας, ώστε να αγαπήσουμε πραγματικά τον εαυτό μας. Είμαι βέβαιος πως θα συμβεί.

Εκτός από τα αποσπάσματα γύρω από τα οποία χτίζετε την αφήγηση στο βιβλίο σας, ποιοι άλλοι συγγραφείς σάς έχουν επηρεάσει;

Θα μπορούσα να αναφέρω πάρα πολλούς, θα περιοριστώ όμως σε βασικούς. Απλά και μόνο για να θέσω τις βάσεις, να πω πως οι Ελληνες ήταν οι πρώτοι δημιουργοί σε όλα: στα είδη, στην πλοκή, στους χαρακτήρες, στους ενδοιασμούς, στις εκρήξεις και στην έξαρση του συναισθήματος και της σκέψης. Ολοι οι μεγάλοι είχαν την αφετηρία τους εκεί. Αγαπώ το ιδιαίτερο, το απρόβλεπτο, αγαπώ οτιδήποτε διαφοροποιείται από τον κοινό τόπο. Επίσης, αγαπώ τη μεγάλη αρετή της συγγραφής. Υστερα από τους Ελληνες, κυρίως τους τραγικούς, θα μπορούσα να αναφέρω τον Οράτιο, τον Οβίδιο, τον Κάτουλλο, τον Πετράρχη και τους τροβαδούρους, τον Τάσσο. Τους Μάρλοου, Σαίξπηρ, Βολταίρο, Μοντεσκιέ, Γκαίτε, Λεοπάρντι, Κόλεριτζ, Μελβίλ, Κάφκα, Πιραντέλο, Χέμινγουεϊ, Μπόρχες, Πεσόα, Καμπάνα, Ιονέσκο, Μπρεχτ, Σαρτρ, Ρεμπό, Καλβίνο, Σιμπόρσκα. Στη γραφή μου όμως υπάρχουν επιρροές και από πολλούς άλλους.

Μέχρι ποιο σημείο η συλλογική μνήμη εξαρτάται από τη γραπτή ή την προφορική παράδοση;

Δύσκολο να απαντηθεί. Εξαρτάται πάντα από το για ποια εποχή και ποιον λαό μιλάμε. Στους αρχαίους κυριαρχούσε η προφορική παράδοση. Υπάρχουν ωδές και προϊστορικοί ύμνοι που σώθηκαν ώς σήμερα χωρίς να έχουν καταγραφεί ποτέ. Στη σημερινή εποχή, την προφορική παράδοση (τουλάχιστον εδώ στην Ιταλία) τη συντηρούν η λαϊκή παράδοση στα χωριά και οι ηλικιωμένοι. Η γραπτή παράδοση είναι θεμελιώδης, κι αυτή όμως γνωρίζει σκαμπανεβάσματα, ακολουθώντας τις πολιτικές και κοινωνικές τάσεις της κάθε εποχής. Μόνο «το κλασικό» δεν θα δύσει ποτέ, καθώς εκεί καταγράφονται τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ανθρώπινης ψυχής, που είναι απαράλλακτα στον χρόνο.

Εάν ένα ευρωπαϊκό περιοδικό σάς ζητούσε για την τελευταία του σελίδα μια αφήγηση που αγαπάτε, ποια θα ήταν αυτή;

Θα έλεγα μια επιλογή από τη «Βιβλιοθήκη της Βαβέλ» του Μπόρχες. Από τη δική μου πένα θα πρότεινα την ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου γραμμένη ανάποδα με τίτλο «Ongam Ordnassela», από το πρώτο μου βιβλίο διηγημάτων.

Roberto Vecchioni
Ο βιβλιοπώλης του Σελινούντα
Μτφ. Δημήτρης Παπαδημητρίου, εκδ. Κριτική, 2019, σελ. 128
Τιμή: 10 ευρώ