Ανοιξε το δρόμον της Ελλάδας προς τις ευρωπαϊκές δημοκρατικές χώρες

Η είσοδος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ αρχικά εμποδίστηκε από τη Βρετανία – η οποία διατηρούσε το δικό της σχέδιο για την άμυνα της Μέσης Ανατολής – και τα σκανδιναβικά μέλη, που θεωρούσαν ότι η επέκταση ανατολικά στερούσε τον οργανισμό από τον ευρωκεντρικό του ρόλο.

Οταν η Ελλάδα και η Τουρκία έστειλαν εκστρατευτικά σώματα στην Κορέα το 1950, το έκαναν ως μέλη του ΟΗΕ, όμως ο απώτερος στόχος και των δύο ήταν να ξεπεράσουν τις αντιρρήσεις άλλων Ευρωπαίων για την αποδοχή τους από το ΝΑΤΟ. Για τους Ελληνες το ΝΑΤΟ δεν προσέφερε μόνο μια πρόσθετη εγγύηση εναντίον του βαλκανικού κομμουνισμού αλλά και οδό προς τις ευρωπαϊκές δημοκρατικές χώρες. Τον Σεπτέμβριο του 1951 οι υπουργοί Εξωτερικών των χωρών του ΝΑΤΟ επικύρωσαν στην Οτάβα την είσοδο Ελλάδας και Τουρκίας ως μέλη στον οργανισμό. Δύο χρόνια αργότερα, η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στην Ελλάδα επιβεβαιώθηκε από διμερή συμφωνία για την παροχή βάσεων που επέτρεψε στους Αμερικανούς και τη χρήση του ελληνικού εναερίου χώρου.

Η συναντίληψη όλων των ελλήνων πολιτικών, εκτός από την Αριστερά (ΚΚΕ – ΕΔΑ) για τη σημασία του ΝΑΤΟ κράτησε ώς το 1958.

Σταδιακά οι αντίπαλοι της ΕΡΕ και του Καραμανλή άρχισαν να αντιδρούν εναντίον της εγκατάστασης πυρηνικών βάσεων στην Ελλάδα καθώς και στη μεγάλη αύξηση των αμυντικών δαπανών. Στο μεταξύ το ΝΑΤΟ είχε ταυτιστεί στη λαϊκή κοινή γνώμη με τους βρετανούς δυνάστες της Κύπρου και τους Αμερικανούς που υπονόμευσαν την προσφυγή της Κύπρου στον ΟΗΕ το 1954.

Η είσοδος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ μαζί με την Τουρκία δεν ανέδειξε αμέσως τις διαφορές τους εντός του οργανισμού. Η Κύπρος στάθηκε ο καταλύτης στις σχέσεις των δύο, ώστε από το 1955 να προκαλούν επεισόδια μέσα στους κόλπους του ΝΑΤΟ. Οι ελληνοτουρκικές διαφορές κορυφώθηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των ελλήνων συνταγματαρχών (1967-1974) και ιδιαίτερα του πραξικοπήματος που επιχείρησε ο ταξίαρχος Ιωαννίδης εναντίον του προέδρου της Κύπρου, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Αντί του θανάτου του προέδρου, το κίνημα προκάλεσε τουρκική εισβολή στη νήσο και την κατάληψη του βόρειου τμήματος από τους τούρκους στρατιωτικούς. Με την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας στην Ελλάδα ο πρωθυπουργός Κων. Καραμανλής, υπακούοντας στο λαϊκό αίσθημα απέσυρε τη χώρα του από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Η αδράνεια του οργανισμού κατά τη διάρκεια των τουρκικών ακροτήτων στην Κύπρο, δημιούργησε ρήγμα διαρκείας ανάμεσα στις εμπλεκόμενες χώρες. Σε περίοδο τεταμένων σχέσεων η Τουρκία επιχείρησε να επιβάλει επίλυση πλειάδας προβλημάτων που εφεύρισκε καθημερινά. Η προσπάθεια των θριαμβευτών στην Κύπρο προχώρησε στη διαρκή πίεση κατά της Ελλάδας για ανακατανομή διοικήσεων εντός του ΝΑΤΟ μετά την ελληνική αποχώρηση. Εμπόδισαν επίσης συστηματικά οι Τούρκοι την ελληνική επιστροφή στο ΝΑΤΟ προβάλλοντας νέες απαιτήσεις που εμφανίστηκαν μετά το 1974. Η κατάσταση αυτή και η έλλειψη δυτικής συμπαράστασης ανάγκασε τον δυτικόφιλο Καραμανλή να αναθεωρήσει τις σχέσεις με τη Σοβιετική Ενωση και τα κομμουνιστικά Βαλκάνια. Η επικρατούσα ύφεση Ανατολής – Δύσης διευκόλυνε το έργο επαναπροσέγγισης με τις Ορθόδοξες χώρες υπό κομμουνιστικά καθεστώτα. Δεν διευκόλυνε όμως την επιστροφή της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ.

Οι διαπραγματεύσεις για την επανένταξη της Ελλάδας στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ αποδείχθηκαν δύσκολες και χρονοβόρες. Τρία σχέδια με συμβιβαστικές προτάσεις από τον στρατηγό Χέιγκ, ανώτατο διοικητή του ΝΑΤΟ, το 1978-79, καθώς και ένα τέταρτο σχέδιο από τον διάδοχό του, Ρότζερς το 1980, απορρίφθηκαν. Η επανένταξη πραγματοποιήθηκε το 1980 (Οκτώβριο) με όρο ότι τα προβλήματα που εκκρεμούσαν ανάμεσα στις δύο χώρες θα επιλύονταν αργότερα εντός της συμμαχίας.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου πριν από τις εκλογές του 1981 είχε υποσχεθεί στους ψηφοφόρους του ότι θα απέσυρε την Ελλάδα από το ΝΑΤΟ. Μετά την άνοδό του στην εξουσία εγκατέλειψε την απειλή επιτρέποντας πολλά χρόνια αργότερα στον διάδοχό του, Κώστα Σημίτη, να επωφεληθεί από τη διαμεσολάβηση του οργανισμού για να αποφύγει μια σύγκρουση με την Τουρκία στο Αιγαίο το 1996. Με τη διάλυση του συνασπισμού Τσιλέρ -Ερμπακάν που είχε προκαλέσει την κρίση, σημειώθηκε βελτίωση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες. Το 1997 ο πρωθυπουργός Σημίτης και ο πρόεδρος της Τουρκίας, Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, υπέγραψαν με τις ευλογίες του ΝΑΤΟ συμφωνία σεβασμού των διεθνών συνθηκών.

Αποφεύγοντας οποιαδήποτε τριβή με το ΝΑΤΟ, ο Σημίτης φρόντισε να μην προβάλει βέτο στους νατοϊκούς βομβαρδισμούς της Σερβίας και του Κοσόβου το 1999, παρά το γεγονός ότι καταδίκασε τις ενέργειες αυτές.

Η πιο πρόσφατη εξέλιξη στις ελληνο-νατοϊκές σχέσεις ήταν η διαβεβαίωση του Πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα στις 2 Απριλίου 2019, στα Σκόπια, ότι η Ελλάδα θα βοηθήσει τη Βόρεια Μακεδονία ως νέος μέλος του ΝΑΤΟ στην εποπτεία του εναερίου χώρου της. Παρά την ιδεολογική του ιδιοτυπία, ο ΣΥΡΙΖΑ αποδείχθηκε εξαιρετικά συνεπής ως προς το ΝΑΤΟ.

Ο Θάνος Μ. Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ, αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ