Αναζητώντας τη μνήμη του ρεμπέτικου

«Τι σημαίνει ρεμπέτικο; Είναι τραγούδια αυτών που μπορεί να γυρίζουν ασκόπως ή να ονειρεύονται ή να ρέμπονται (σ.σ.: από την κρητική λέξη “ρέμπομαι”: απολαμβάνω μια θέα με την ησυχία μου). Είναι πολύ ωραία τραγούδια, γραμμένα από νέους». Ο Παναγιώτης Κουνάδης δίνει τον ορισμό του δημοφιλούς μουσικού είδους, για να ακουστεί στη συνέχεια η φωνή του Μάρκου Βαμβακάρη σαν να βγαίνει από το σπιράλ του χρόνου, απαγγέλλοντας τους στίχους: «Τι κι ελιώσαν, μάνα μου, απ’ τα βουνά τα χιόνια / τι αν θα έρθουν άνοιξες και κελαηδούν αηδόνια / όλα στον κόσμο μάταια τα πάντα ματαιότης / ένα λουλούδι ψεύτικο είναι η ανθρωπότης». Αυτές ήταν οι πρώτες εικόνες από το videowall στο παλιό εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας Ζησιμάτος και Υιοί την περασμένη εβδομάδα στη Σύρο, με τις οποίες ξεκίνησαν οι Διάλογοι του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος με τίτλο «Η ιστορία του ρεμπέτικου στη Σύρο». Κι όπως έλεγαν αρκετοί από τους συμμετέχοντες, ποιος φανταζόταν στα χρόνια της ακμής του εργοστασίου ότι το παιδάκι που έκανε μεροκάματα δίπλα στη μητέρα του θα άφηνε τις μηχανές, θα πήγαινε στον Πειραιά και θα γινόταν ο πατριάρχης του ρεμπέτικου;

Για τον επίμονο ερευνητή του ρεμπέτικου Παναγιώτη Κουνάδη, το πολυτιμότερο απόκτημα του αρχείου που έχει δημιουργήσει έπειτα από επίπονη εργασία πολλών δεκαετιών είναι οι ίδιες οι αφηγήσεις των δημιουργών του ρεμπέτικου (προφανώς πέρα από τη δισκογραφία). Και η υπενθύμιση την οποία συμμερίστηκαν οι ακροατές των Διαλόγων είναι ότι δεν έχει γίνει ποτέ καμία προσπάθεια συγκέντρωσής τους από επίσημο φορέα. Η έρευνα του Κουνάδη συνεχίστηκε πάνω στα όργανα αλλά και στα γραμμόφωνα που έπαιζαν τους δίσκους της εποχής. «Υπάρχουν περίπου 8.000 με 10.000 δίσκοι. Οφείλω να σας πω ότι δεν έχω ακούσει όλους τους δίσκους που έχω και δεν νομίζω να προλάβω, αλλά ακόμα ψάχνω. Ψάχνω δηλαδή επί 50 και πλέον χρόνια, αλλά υπάρχουν κενά. Αν δεχθούμε ότι είναι 20.000 οι δίσκοι 78 στροφών στους οποίους συμμετέχουν Ελληνες, εμείς έχουμε το 50%. Αυτή η προσπάθεια όμως συνεχίζεται. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε εύκολα το συμβάν που λέγεται τραγούδια και μουσικές των Ελλήνων. Το ρεμπέτικο είναι το δημιούργημα ελληνικών πληθυσμών των μεγάλων πόλεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κυρίως της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης – σε συνάρτηση με τη συμβίωση με τους υπόλοιπους λαούς».

Η τελευταία επισήμανση είχε ξεχωριστή σημασία και στο πάνελ όπου συμμετείχαν ο κιθαρίστας Δημήτρης Μυστακίδης και ο Γιώργος Κοκκώνης, αμφότεροι καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ο φημισμένος οργανοποιός Κάρολος Τσακιριάν μαζί με την κόρη του Τάνυα – Βεανούς Τσακιριάν (με συντονίστρια τη δημοσιογράφο Αννα – Κύνθια Μπουσδούκου). Και εδώ το αποτύπωμα του χρόνου, του τόπου και των εμπειριών στο ρεμπέτικο επανήλθε πολλές φορές. Ο Μάρκος, όπως θύμισε ο Γιώργος Κοκκώνης, έλεγε ότι «τη Σύρα την κουβαλάω μέσα μου». Κάποιοι μπορεί να το συνέδεσαν και με το γεγονός ότι το «Συριανάκι» που τίμησε και δόξασε την ελληνική μουσική, αν και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στον Πειραιά, δεν του έγραψε ούτε ένα τραγούδι. Ακούστηκε επίσης ότι το συκοφαντημένο, υπονομευμένο και απαγορευμένο είδος έχει αποκατασταθεί στη συνείδηση του μουσικόφιλου κοινού. Είναι ένα ακόμη θραύσμα μνήμης που γίνεται αφορμή για να μπει μία ακόμη πολύτιμη πληροφορία: οι λόγοι για τους οποίους η μελέτη και η έρευνα για το είδος άργησαν να βρουν τον δρόμο τους.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΜΠΟΥΖΟΥΚΙΩΝ. Πολλά μπορεί να κράτησαν οι 200 και πλέον καλεσμένοι. Οπως ο διαχωρισμός της τέχνης από τη δουλειά – απαραίτητη διευκρίνιση που τονίστηκε όταν ο Παναγιώτης Κουνάδης θύμισε τα λόγια του Μάρκου: «Εγώ δεν είμαι μουσικός. Μουσικοί είναι ο Σκαρβέλης και ο Τούντας». Λεπτομέρεια που γνώριζε και η κατασκευάστρια μπουζουκιών Τάνυα – Βεανούς Τσακιριάν. «Το να μαθαίνω ότι ο παππούς μου είχε φτιάξει τον μπαγλαμά του Μπάτη που τον έθαψαν μαζί με αυτόν ή τον Χιώτη με το μπουζούκι του, με κάνει να νιώθω ότι υπάρχει έστω και μια μικρή, αμυδρή σύνδεση με εκείνο το κομμάτι της οικογενειακής ιστορίας μου». Η 28χρονη Τάνυα έχει πια αποφασίσει μέσα από τις πολύτιμες μνήμες ότι οι κόλλες, τα πριονίσματα και οι σκόνες είναι ο χώρος όπου θέλει να ανήκει. Ακόμη και αν ξέρει ότι στο πίσω μέρος του μυαλού αρκετών μια γυναίκα ίσως να μην πείθει αρκετά για οργανοποιός, και μάλιστα μπουζουκιών. Ο δρόμος όμως ίσως να είναι ευκολότερος από την πορεία και συνέχεια διαφύλαξης αυτού του σημαντικού κομματιού της μουσικής παράδοσης που προσφάτως μπήκε στον κατάλογο της Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Ο Δημήτρης Μυστακίδης επεσήμανε την ανάγκη μεγαλύτερης οργάνωσης που αφορά το εκπαιδευτικό επίπεδο της λαϊκής μουσικής. «Πρέπει να το δούμε αντικειμενικά, ως έργο τέχνης. Εχει αξία ή όχι; Γιατί αυτό το είδος απασχολεί και άλλα πεδία ερευνητικά όπως κοινωνιολόγους και ανθρωπολόγους; Πρέπει να το τοποθετήσουμε εκεί όπου του αξίζει, έξω από ιδεολογίες και συναισθηματισμούς. Εμείς που το υπηρετούμε έχουμε πάρει την απόφασή μας. Είναι η ώρα και των υπευθύνων».

Στον εξωτερικό χώρο του κλωστοϋφαντουργείου στήθηκε το ιδανικότερο κλείσιμο: μια γιορτή με κρασί, τσίπουρα, μπαγλαμάδες και μπουζούκια. Ο Δημήτρης Μυστακίδης με την μπάντα του και το μουσικό σύνολο των μαθητών και καθηγητών της συριανής σχολής Εν Χορδαίς και Οργάνοις «Η Μεγάλη του Μάρκου Σχολή» – κι εμείς συνειδητά και ατέρμονα αιώνιοι και πιστοί θαυμαστές του.