Το πέρασμα από την εφηβεία στην ωριμότητα

Σε ποια ηλικία ο ανθρώπινος εγκέφαλος περνά από την εφηβεία στην ωριμότητα; Τι είναι η όψιμη εφηβεία και πότε οι νέοι είναι πραγματικά έτοιμοι να αντισταθούν σε παρορμητικές αποφάσεις και δράσεις, ώστε να μην θέτουν τον εαυτό τους σε κίνδυνο; Ο Donald Winnicott, διάσημος παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής αναφέρει ότι «για την ανωριμότητα της εφηβείας υπάρχει μόνο μια θεραπεία κι αυτή είναι το πέρασμα του χρόνου». Υποστηρίζει, επίσης, ότι η ανωριμότητα είναι το πιο πολύτιμο πράγμα της εφηβείας και ουσιαστικό στοιχείο υγείας. Εν τω μεταξύ, και όπως σημειώνει η δρ Αννα Παρδάλη, παιδίατρος που ειδικεύεται στην εφηβική υγεία, τελευταία γίνεται αρκετή συζήτηση για τα όρια αυτά, «καθώς έρευνες με scanning στον εγκέφαλο του έφηβου, αποδεικνύουν ότι η ωρίμανσή του ανατομικά, στη μορφή του εγκεφάλου του ενήλικα, ολοκληρώνεται πλέον αρκετά αργότερα έως τα 24 έτη, κατά άλλους ακόμη και έως τα 26 έτη».

ΑΝΑΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ. Η ειδικός επισημαίνει ότι «αυτό έχει τεράστια σημασία, καθώς θέτει σε πολλές χώρες το ερώτημα της αναπροσαρμογής των ηλικιακών ορίων της ενηλικίωσης που θα μπορούσε να επισύρει αλλαγές στις κοινωνικές και δομές Υγείας μιας χώρας, ακόμη και στο νομικό πλαίσιο που αφορά δικαιώματα των εφήβων/ενηλίκων». Στα κορίτσια η έναρξη της ήβης, δηλαδή των σωματικών μεταβολών που χαρακτηρίζουν την εφηβεία, κυμαίνεται ανάμεσα στο 8ο – 13ο έτος της ηλικίας (μέση ηλικία ~ 11 έτη), ενώ στα αγόρια ανάμεσα στο 9ο – 14ο έτος της ηλικίας (μέση ηλικία ~ 11,5 έτη).

Το μέσο χρονικό διάστημα για την ολοκλήρωση της ενήβωσης είναι τα τρία έτη, αλλά μπορεί να κυμανθεί από δύο έως πέντε έτη. «Μια από τις πλέον εντυπωσιακές μεταβολές στην εφηβεία είναι η «αυξητική έκρηξη», δηλαδή η ταχεία ανάπτυξη του σκελετού η οποία αρχίζει συνήθως στις ηλικίες 10-12 ετών στα κορίτσια και 12-14 ετών στα αγόρια. Η «αυξητική έκρηξη» ξεκινά νωρίτερα και διαρκεί λιγότερο στα κορίτσια συγκριτικά με τα αγόρια. Η ραγδαία αύξηση του ύψους και του βάρους είναι πιο έντονη στην περιφέρεια από τον κορμό και έτσι ο έφηβος φαίνεται «όλο χέρια και πόδια» μέχρι να αποκατασταθούν οι αναλογίες. Ο ρυθμός αύξησης σε αυτή την περίοδο είναι έως εννέα εκατοστά στα αγόρια και έως οκτώ εκατοστά στα κορίτσια ανά έτος και διαρκεί 2-3 χρόνια».

Η ΗΛΙΚΙΑ ΕΝΑΡΞΗΣ. Σύμφωνα με τη δρ Παρδάλη, ένα άλλο χαρακτηριστικό που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια σχετικά με την ηλικία έναρξης της ήβης, των σωματικών δηλαδή αλλαγών στο σώμα των παιδιών προς την ενήβωσή τους «είναι ότι αυτό συμβαίνει σήμερα, αρκετά νωρίτερα σε σχέση με παλιότερες εποχές. Π.χ. η ηλικία εμμηναρχής (έμμηνος ρύση) έχει πέσει στο εξελικτικά καθορισμένο όριο, με το ξεκίνημα της ήβης να συμβαίνει πριν από τα οκτώ έτη στα κορίτσια και πριν από τα εννέα έτη στα αγόρια. Στην περίπτωση αυτή μιλάμε για πρώιμη (παθολογική) ήβη».

Ετσι λοιπόν έχει παρατηρηθεί μια διάσταση μεταξύ της βιολογικής και της συμπεριφορικής ωρίμανσης του εφήβου ως ξεχωριστές εγκεφαλικές διεργασίες με πιθανώς ξεχωριστό χρονοδιάγραμμα και νευροβιολογικό μηχανισμό. «Αυτή η διάσταση μεταξύ βιολογικής (σωματικής) και συμπεριφορικης ωρίμανσης του εφήβου φαίνεται να συμβαίνει ίσως πρώτη φορά στην ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπου», επισημαίνει η ειδικός.

Στο πλαίσιο αυτό η δρ Παρδάλη διευκρινίζει ότι η αναντιστοιχία στην ηλικία βιολογικής και ψυχοκοινωνικής ωρίμανσης, δεν είναι σαφές πού οφείλεται. «Πιθανολογείται ότι οι σύγχρονες συνθήκες υγιεινής και διατροφής καθώς και η πολυπλοκότητα της σύγχρονης κοινωνίας (προσδοκία παρατεταμένης μόρφωσης/εκπαίδευσης) σε συνδυασμό με την καθυστερημένη αναπαραγωγική διαδικασία, πιθανόν να έχουν επιδράσει προς αυτή την κατεύθυνση».

Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Σε κάθε περίπτωση – και σύμφωνα πάντα με την ειδικό – η πρώιμη ήβη, δηλαδή η πρώιμη σωματική ενήβωση, δημιουργεί από μόνη της αρκετές ανεπιθύμητες ψυχολογικές καταστάσεις στο παιδί, που εξαναγκάζεται σωματικά να μετεξελιχτεί σε έφηβο ενώ βρίσκεται ακόμη στην παιδική ηλικία. Αντίστοιχα, μπορεί να έχει επιπτώσεις στη σωματική αύξηση καθώς επιδρά στα οστά και κλείνει νωρίτερα την αύξησύη τους, με χαμηλότερο τελικό ανάστημα από το προσδοκώμενο.

Και οι επιπτώσεις της «παρατεινομένης» μετά τα 18 έτη εφηβείας, όμως, είναι σημαντικές. «Η ωρίμανση του ανθρωπινού εγκέφαλου χρονικά, γίνεται από το πίσω μέρος προς τα εμπρός και από μέσα προς τα έξω. Στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου βρίσκεται ο προμετωπιαίος λοβός, το κέντρο εκείνο του εγκεφάλου που ευθύνεται για τη λογική σκέψη, την κριτική σκέψη υπεύθυνο να φρενάρει τις παρορμητικές συμπεριφορές».

Οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι σε παρορμητικές αποφάσεις μεταξύ των οποίων και η δοκιμή ψυχοδραστικών ουσιών, λόγω του μεταβατικού χαρακτήρα και της ρευστότητας των συναισθημάτων τους, του αμυντικού μηχανισμού τους, αλλά και της προσωπικότητάς τους στο σύνολό της στη συγκεκριμένη φάση της ζωής τους. «Αφενός η θετική επίδραση πολλών ουσιών (που μετριάζουν το άγχος και προκαλούν ένα αίσθημα ευφορίας) ενδέχεται να ανακουφίζει προσωρινά τους εφήβους από το άγχος που συχνά βιώνουν και αφετέρου ο πειραματισμός και η περιέργεια είναι αναπόσπαστο τμήμα της ανάπτυξής τους», σημειώνει η ίδια.

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ. Υπό το πρίσμα αυτό η ειδικός επιμένει ότι το ζητούμενο από την «ώριμη» κοινωνία των ενηλίκων είναι να υπάρχουν πολιτικές πρόληψης καθώς πολλές από αυτές τις συμπεριφορές μπορούν να προληφθούν. «Ο «προσωπικός μύθος» – η αίσθηση δηλαδή ότι είναι μοναδικοί και άτρωτοι – , η έλλειψη κατάλληλης εκπαίδευσης για τη σωστή προσέγγιση των εφήβων από εμπλεκόμενους φορείς (ιατροί, εκπαιδευτικοί, γονείς) και η έλλειψη ενός οργανωμένου σχεδιασμού προγραμμάτων Δημόσιας Υγείας δυσχεραίνουν τη διαδικασία πρόληψης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θέτει σε υψηλή προτεραιότητα μια τέτοια στόχευση και στο πλαίσιο αυτό λειτουργούν στην Ελλάδα δυο οργανωμένες δομές εφηβικής υγείας στις παιδιατρικές κλινικές του Πανεπιστήμιου Αθηνών: Το Κέντρο Εφηβικής Ιατρικής και η Μονάδα Εφηβικής Υγείας», προσθέτει η δρ Παρδάλη. Και καταλήγει: «Υπέρτατη και διαχρονική αξία στην καθοδήγηση αυτή αποτελεί πάντα η οικογένεια του εφήβου σαν το πιο καθοριστικό πλαίσιο συνοχής ή και απορρύθμισης της συμπεριφοράς του».

Τα στάδια της εφηβείας
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει ως εφηβεία την ηλικιακή περίοδο από τα 11 ώς τα 19 έτη, ενώ η Αμερικανική Παιδιατρική Εταιρεία την περίοδο από τα 11 ώς τα 21 έτη. Στα στάδια της εφηβείας αναφέρονται τρεις περίοδοι:
Πρώιμη εφηβεία: 10-13 ετών
Μέση εφηβεία: 14-17 ετών
Οψιμη εφηβεία: 18-21 ετών

Οσο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα λειτουργεί παρορμητικά ο έφηβος λόγω ηλικίας και τρόπου σκέψης, τόσο θα υφίσταται ο κίνδυνος για συμπεριφορές υψηλού κίνδυνου όπως:
– Επικίνδυνες συμπεριφορές με έκβαση ατυχήματα, τραυματισμούς, τροχαία ατυχήματα.
– Προβληματική χρήση
του Διαδικτύου (εξάρτηση, διαδικτυακός εκφοβισμός, γνωριμία με αγνώστους, αποπλάνηση).
– Η χρήση, κατάχρηση και εξάρτηση ουσιών όπως το αλκοόλ, το κάπνισμα, τα ναρκωτικά.
– Καταθλιπτικό συναίσθημα – αυτοκτονικότητα, αυτοκτονίες,
– Σεξουαλική δραστηριότητα χωρίς κατάλληλη προστασία, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, λοιμώξεις με σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.
– Διατροφικές παρεκτροπές.