Οι πύραυλοι των ΗΠΑ, η Αθήνα και η Μόσχα

Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 το ΝΑΤΟ είχε υιοθετήσει την πολιτική των ΗΠΑ για την εγκατάσταση πυραύλων στην Ευρώπη. Στις υποψήφιες χώρες και η Ελλάδα. Η Μόσχα θεωρούσε την απόφαση αυτή εχθρική και προσπαθούσε με κάθε τρόπο να ματαιώσει την εγκατάστασή τους. Στην πρώτη φάση επιχειρούσε με φιλικά ανοίγματα προς τις υποψήφιες χώρες να τις πείσει για τους κινδύνους μιας τέτοιας απόφασης.

Οπου δεν έβρισκε ανταπόκριση στις κυβερνήσεις στρεφόταν σε προβεβλημένους ηγέτες της αντιπολίτευσης. Στην Ελλάδα τότε πρωθυπουργός ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και το ΚΚΕ εκτός νόμου. Πίστευε ότι οιασδήποτε μορφής άνοιγμα προς τη Σοβιετική Ενωση θα ενίσχυε τον εγχώριο κομμουνισμό. Πίστευε στο δόγμα του Ψυχρού Πολέμου.

ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ. Ο Σπύρος Μαρκεζίνης, αρχηγός τότε του Κόμματος των Προοδευτικών, δέχθηκε πρόθυμα την πρόσκληση των Σοβιετικών να επισκεφθεί τη χώρα, όπως και αργότερα ο Σοφοκλής Βενιζέλος, αρχηγός των Φιλελευθέρων. Αφού ο Μαρκεζίνης ενημέρωσε σχετικά και τον αμερικανό πρεσβευτή, αναχώρησε στις 24 Απριλίου 1959 για τη Μόσχα. Στο αεροδρόμιο θα τον υποδεχθεί ο ίδιος ο Μικογιάν με πλήθος κυβερνητικών αξιωματούχων. Ο πρεσβευτής της Ελλάδος θα είναι παρών, αλλά την επομένη θα αναχωρήσει για «αποστολή» στον Καύκασο!

Ηταν σαφές ότι η κυβέρνηση Καραμανλή δεν υιοθετούσε την πρωτοβουλία Μαρκεζίνη. Ο Μαρκεζίνης θα έχει μακρές συνομιλίες με τον Χρουστσόφ και τον Μικογιάν με κύρια θέματα την πρόταση για απύραυλη Βαλκανική και για τις οικονομικές σχέσεις με την Ελλάδα, που είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται επί κυβερνήσεως Παπάγου και με πρωτοβουλία του ίδιου του Μαρκεζίνη, υπουργού Συντονισμού.

«Το ταξίδι εκείνο στη Σοβιετική Ενωση», γράφει ο Μαρκεζίνης στη «Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία της Ελλάδος», «υπό το κλίμα της εποχής, προκάλεσε, όπως ήταν επόμενο, έντονες αντιδράσεις στην Αθήνα. Η Κυβέρνηση αντιμετώπισε με εμφανή δυσαρέσκεια την πρωτοβουλία μου. Από την Αντιπολίτευση ο Γ. Παπανδρέου θα χαρακτηρίσει περίπου προδοσία την έντονη δραστηριότητά μου, αλλά ενώπιον της οξείας αντιδράσεώς μου θα σπεύσει να ανακαλέσει όσα είχε δηλώσει. Αντιθέτως, ο Σοφ. Βενιζέλος θα επικροτήσει το ταξίδι και έξι μήνες αργότερα θα επισκεφθεί και ο ίδιος τη Σοβιετική Ενωση και θα συναντήσει στην Κριμαία, όπου ανεπαύετο, τον Χρουστσώφ. Αντιδράσεις θα προκαλέσει και στις ΗΠΑ και ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα θα αναγκασθεί να βεβαιώσει την αρμοδία Επιτροπή της Γερουσίας ότι είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων και είχε συμφωνήσει για τη σκοπιμότητα του ταξιδιού».

Η ουδετερότητα. Με την επιστροφή του στην Αθήνα ο Μαρκεζίνης δήλωσε: «Την ένταξή μας στο ΝΑΤΟ (οι ηγέτες του Κρεμλίνου) τη θεωρούν στοιχείο που διαταράσσει τις σχέσεις, αλλά τη δέχονται ως δεδομένο. Την εγκατάσταση βάσεων πυραύλων όμως τη θεωρούν πράξη στρεφομένη κατά της χώρας τους… Κατά τους ρώσους συνομιλητάς μου η ορθοτέρα πολιτική διά τας χώρας της Ευρώπης θα ήτο η ουδετερότης ή τουλάχιστον η αποστρατιωτικοποίησις σειράς κρατών αυτής». «Εθεσα εκ νέου» συνέχισε ο Μαρκεζίνης «ως δεδομένον την παραμονήν της χώρας εις το ΝΑΤΟ και διεχώρισα απλώς το ενδεχόμενο της μη παραχωρήσεως βάσεως πυραύλων. Και ηρώτησα εάν εις μίαν τοιαύτην περίπτωσιν θα ηδύνατο να παρασχεθούν εις την Ελλάδα οι εγγυήσεις τας οποίας συνδέει η Σοβιετική Ενωσις με την ουδετερότητα. Ακόμη, αν θα ήτο δυνατόν να εξασφαλισθή κατά αμοιβαιότητα η μη εγκατάστασις αναλόγων βάσεων εις Αλβανίαν, Βουλγαρίαν και Ρουμανίαν. Τέλος, εάν εις μίαν τοιαύτην περίπτωσιν θα ηδύνατο να εξασφαλισθή και ο έλεγχος επί της εφαρμογής των ενδεχομένων συμφωνιών. Δύναμαι να βεβαιώσω ότι και ο κ. Χρουστσώφ και ο κ. Μικογιάν, επιδεικνύοντες κατανόησιν της πραγματικότητος κατέληξαν να συμφωνήσουν εις μίαν τοιαύτην αντιμετώπισιν».

Απάντηση Καραμανλή. «Ο κ. Μαρκεζίνης εν τη γνωστή πολυπραγμοσύνη του, διέπραξε και πάλιν το σφάλμα να γίνη φορεύς της σοβιετικής προπαγάνδας εν Ελλάδι» ήταν η απάντηση του Καραμανλή. Και η ανταπάντηση Μαρκεζίνη: «… όλοι μου οι αγώνες υπήρξαν συνδεδεμένοι με το εθνικόν και μόνον συμφέρον και την υπερήφανον αξιοπρέπειαν έναντι των ξένων. Ας υποστηρίξουν λοιπόν το ίδιον και άλλοι διά τους εαυτούς των εάν ημπορούν».

«Η Κυβέρνηση παρ’ όλο που δεν έχει καταλήξει στην απόφαση να δεχθεί να εγκατασταθούν αμερικανικές βάσεις πυραύλων στην Ελλάδα, ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να αποκαταστήσει στενές σχέσεις με όλους τους συμμάχους, να κλείσει τα ρήγματα με τις συμμαχίες που έχουν δημιουργηθεί κυρίως με το Κυπριακό και να προλάβει οποιαδήποτε χαλάρωση της “αντικομμουνιστικής επαγρυπνήσεως” και τυχόν ενίσχυση της Αριστεράς που μπορούσε να φέρει η διεθνής ύφεση» (Σπ. Λιναρδάτος: «Από τον Εμφύλιο στη Χούντα»).

Το θέμα με την πιθανή εγκατάσταση αμερικανικών πυραύλων και το Κυπριακό θα αποτελέσουν τα πεδία αντιπαράθεσης μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης και το 1960. Οι σχέσεις με τη Σοβιετική Ενωση θα περάσουν και φάσεις έντονης αντιπαράθεσης και οι ΗΠΑ θα σπεύσουν να στηρίξουν τον Καραμανλή με επίσκεψη του ίδιου του προέδρου Αϊζενχάουερ και στη συνέχεια με τον νέο υπουργό Εξωτερικών Χέρτερ, που είχε αντικαταστήσει τον «ψυχροπολεμικό» Τζον Φόστερ Ντάλες.

Ο Χρουτσόφ στην Αλβανία. Για να γίνει πιο ηχηρή η πίεση προς την Ελλάδα ώστε να μη δεχθεί τους αμερικανικούς πυραύλους ο Χρουστσόφ επισκέπτεται, στις 25 Μαΐου 1959, την Αλβανία, συνοδευόμενος από τον υπουργό Αμυνας Μαλινόφσκι. Στους δημόσιους λόγους του δεν κρύβει τον σκοπό της επίσκεψης στα σύνορα της Ελλάδας. Από την Κορυτσά, στα ελληνοαλβανικά σύνορα, ο Χρουστσόφ προειδοποιεί την ελληνική κυβέρνηση για τους κινδύνους που θα δημιουργούσε για τον ελληνικό λαό η εγκατάσταση βάσεων πυραύλων στο ελληνικό έδαφος και απειλεί να εγκαταστήσει παρόμοιες βάσεις στην Αλβανία. Ανάλογο είναι και το περιεχόμενο του σοβιετοαλβανικού ανακοινωθέντος.

Στις 6 Δεκεμβρίου 1972, 13 χρόνια μετά, «Το Βήμα» δημοσιεύει αποκαλυπτικές εκμυστηρεύσεις του Εμβέρ Χότζα, προέδρου της Αλβανίας. Σύμφωνα με αυτές, οι σοβιετικοί ηγέτες μελέτησαν τότε το ενδεχόμενο να εγκαταστήσουν βάσεις πυραύλων στην Αυλώνα για να ελέγχουν ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ακόμη σχεδίαζαν την εγκατάσταση βάσης υποβρυχίων στη λίμνη του Βουθρωτού (απέναντι από την Κέρκυρα), που θα συνδέονταν με τη θάλασσα με διώρυγα. Χάρη στη βάση αυτή ο Μαλινόφσκι είπε στον Χρουστσόφ – πάντοτε κατά τον Χότζα – «η Ελλάς θα μπορούσε να είναι ιδική μας»…