«Η χώρα μου έχει τρελαθεί και εγώ τα έχω παίξει»

Στην Ελλάδα γνωρίζουμε εκ πείρας πόσο μπορεί να επηρεάσει η πολιτική, οι επιλογές των πολιτικών, την ψυχολογία των πολιτών. Θυμάμαι εκείνη την κοπέλα που έκλαιγε βουβά καθισμένη στα σκαλιά του εκλογικού κέντρου, τότε, στο δημοψήφισμα του 2015. Και εκείνον τον φίλο μικροεπιχειρηματία που είχε χάσει τον ύπνο του, για καιρό, φοβούμενος ότι θα αναγκαζόταν να απολύσει κάποιους από τους ανθρώπους που δούλευαν για αυτόν. Θυμάμαι επίσης το βράδυ που επιβλήθηκαν τα capital controls – ήταν Παρασκευή και κάτι από άρνηση της πραγματικότητας, κάτι από την ανάγκη μιας κανονικότητας, τα μπαράκια γέμισαν λίγο περισσότερο από το κανονικό. Πού τα θυμήθηκα όλα αυτά τώρα;

Διαβάζοντας στο «L’ Obs» ένα ρεπορτάζ για το πώς επηρεάζει το Brexit, όλο αυτό το ατελείωτο χάος, την ψυχολογία πολλών Βρετανών και, ακόμη περισσότερο, των Ευρωπαίων που ζουν στη Βρετανία. Κάποιοι, λέει, προσπαθούν να μην το σκέπτονται καθόλου, δεν μπορούν όμως να αποφύγουν την επικαιρότητα, καταλήγουν να βιώνουν σε μόνιμη βάση ένα κράμα αποστροφής και ιδεοψυχαναγκασμού. Αρκετοί σωματοποιούν τον φόβο και την ανασφάλεια, ολοένα και περισσότεροι, λέει, αναζητούν επαγγελματική βοήθεια. Οι ίδιοι οι ψυχοθεραπευτές θεωρούν πως δεν είναι καθόλου τυχαίο που τα βίντεο της Μαρί Κόντο, αυτής της γιαπωνέζας «γκουρού της οργάνωσης» που βοηθάει τους ανθρώπους να βάλουν τάξη στο σπίτι τους, κάνουν θραύση στη Βρετανία ή που τόσοι και τόσοι κάτοικοί της αναπτύσσουν εμμονή με την υγιεινή διατροφή – αναμενόμενα είναι όλα αυτά, επισημαίνουν, όταν ο άνθρωπος νοιώθει να του αφαιρούν κάθε έλεγχο πάνω στη ζωή του.

Η ανταποκρίτρια του γαλλικού περιοδικού, η Σοφί Φε, επισκέφθηκε το Νόρφολκ, μία περιοχή που ψήφισε το 2016 υπέρ του Brexit, με εξαίρεση την (πανεπιστημιούπολη) πρωτεύουσά του, το Νόργουιτς. Μίλησε με μία αγγλίδα γραφίστρια, την Αν Κάρντι, που παντρεύτηκε στις αρχές του 2000 στη Γαλλία έναν Ιταλό: «Ο δήμαρχος που μας πάντρεψε ήταν τόσο υπερήφανος. Ημασταν η Ευρώπη». Κλαίγοντας της τα είπε αυτά. Γιατί ο σύζυγός της δεν νοιώθει πλέον καλοδεχούμενος στην Αγγλία. «Οταν ήρθε για πρώτη φορά εδώ, το 2002, τον υποδέχθηκαν με ανοιχτές αγκάλες. Ολος ο κόσμος ήθελε να τον βοηθήσει. Σήμερα, όμως, περνάει δύσκολα. Επειδή είναι Ιταλός, ο κόσμος μου λέει ότι οι Βρετανοί προηγούνται. Μα είναι ο σύζυγός μου! Τι έχει συμβεί στη χώρα μου;». Οι τίτλοι των εφημερίδων αντικατοπτρίζουν τη γενική διάθεση. Συχνά γίνεται λόγος για «τρέλα», «νευρικό κλονισμό», «κρίση ταυτότητας», «αυτοτραυματισμό», «οικονομική αυτοκτονία», «σχιζοφρένεια». «Η χώρα μου έχει τρελαθεί κι εγώ τα έχω παίξει», είπε στη Σοφί Φε η δημοσιογράφος Κριστίνα Πάτερσον. Ποτέ στο παρελθόν δεν είχε προβλήματα με τα δόντια της και ξαφνικά εμφανίστηκαν ρωγμές σε δύο της δόντια. «Σφίγγετε τα δόντια σας», της είπε ο οδοντίατρος. «Μήπως σας απασχολεί κάτι;».

Γεννημένη στην Ολλανδία, πτυχιούχος φιλολογίας και ψυχολογίας στη Γαλλία, η Εμι Βαν Ντερζέν εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο το 1977. Ο σύζυγος και τα παιδιά της είναι Βρετανοί. Τέλη του 2015, θέλησε να γίνει και εκείνη, ώστε να μπορέσει να ψηφίσει στο δημοψήφισμα για το Brexit. Νόμιζε ότι θα ήταν εύκολο. «Κατάλαβα πως η Τερίζα Μέι (υπουργός Εσωτερικών τότε) είχε δημιουργήσει ένα εχθρικό περιβάλλον ώστε να απαλλαγεί από τους πολίτες της Ευρώπης». Το βρετανικό της διαβατήριο το πήρε τελικά μετά την ψηφοφορία. Αποφάσισε να φτιάξει τότε μία ομάδα αλληλοβοήθειας στο Ιντερνετ, τη Voices for Europe. Πολύ σύντομα, απέκτησε 3.000 μέλη. «Γνωρίζοντας πως είμαι ψυχοθεραπεύτρια, μου εξομολογούνταν την απελπισία τους: αϋπνία, άγχος, απώλεια όρεξης, φοβίες, κατάθλιψη». Οταν μιλούσαν για αυτά σε άλλους, προσέκρουαν στο βρετανικό φλέγμα: «Ολα καλά θα πάνε…», «Μην ανησυχείς, δεν πρόκειται να σε απελάσουμε». Και όταν επέμεναν, εισέπρατταν την απάντηση: «Μήπως συμβαίνει κάτι άλλο, είσαι σίγουρος ότι δεν ξεκίνησαν όλα αυτά πριν από το Brexit;».

Στη χειρότερη θέση, λένε οι ειδικοί, βρίσκονται οι millennials και οι νέοι που δεν μπόρεσαν να ψηφίσουν, θα αναγκαστούν όμως να ζήσουν με τις συνέπειες του Brexit. Στη συντριπτική τους πλειονότητα, δεν συμμερίζονται την απόρριψη της μετανάστευσης που έκανε πολλούς να ψηφίσουν Leave, φοβούνται ότι δεν θα μπορέσουν να βρουν δουλειά, συχνά το βιώνουν όλο αυτό σαν μία προσωπική αποτυχία, λένε πως έχουν χάσει κάθε ελπίδα για το μέλλον. Αλλά ειδικά οι νέοι της Ευρώπης, της Βρετανίας συμπεριλαμβανομένης, είναι μία ξεχωριστή πονεμένη ιστορία. Τις προάλλες, σε ένα γεύμα που παρατέθηκε προς τιμήν του στη Γαλλική Πρεσβεία με αφορμή την ομιλία του στο Μέγαρο Μουσικής, ο σπουδαίος γάλλος ιστορικός Πατρίκ Μπουσερόν έλεγε πως ο 21χρονος γιος του δηλώνει απολύτως απαισιόδοξος για το μέλλον. Είπε πολλά ακόμα ο Πατρίκ Μπουσερόν, θύμισε και εκείνη τη ρήση της Χάνα Αρεντ, «η Ιστορία είναι η τέχνη του να θυμόμαστε για τι είναι ικανός ο άνθρωπος». Λίγη Ιστορία, και λίγη ψυχοθεραπεία, να τι θα βοηθούσε, και εδώ, και εκεί και παντού.