Η ζωή ως θέατρο

Μετά τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο, ως γνωστόν, πολλά, σχεδόν τα πάντα, άλλαξαν και στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική. Κυρίως τα ήθη. Εξάλλου πρώτος ο Θουκυδίδης στην Ιστορία του και ιδιαίτερα στα κεφάλαια που οι εκδότες του ονόμασαν «Παθολογία του πολέμου» καταγράφει με τρόπο καταλυτικό πώς αλλοιώθηκαν θεμελιώδη ήθη και στέρεες έως τότε ηθικές αρχές. Ο έρωτας έγινε συμφέρον, η φιλία εκμετάλλευση, η έλλειψη αγαθών κίνητρο εγκληματικότητας κ.τ.λ.

Το ίδιο συνέβη και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μόλο που το φαινόμενο είχε προϋπάρξει και μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η τέχνη, για να μείνω σ’ αυτό, άλλαξε μορφές, πρόθεση και κυρίως μήνυμα. Οι παλιές ένδοξες φόρμες στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τον χορό, τη μουσική και στην ποίηση αποδομήθηκαν, αλλοιώθηκαν, αναζήτησαν και πέτυχαν να σπάσουν τους κανόνες, τα όρια. Η ατονική μουσική, ο κυβισμός, ο εξπρεσιονιστικός χορός με τις στρεβλώσεις του σώματος, και η ποίηση που συχνά με τον λετρισμό φτάνει να καταργήσει τη λέξη και το νόημά της και γίνεται κραυγή, παραλήρημα και με τον υπερρεαλισμό αναζητεί μιαν άλλη πραγματικότητα συχνά στις δομές του ονείρου, όπου σπαράσσεται η πραγματικότητα ή με ράκη της εμπειρίας δοκιμάζονται πρωτότυπες και επιθετικές νέες μορφές.

Η βόμβα στη Χιροσίμα αλλά και οι εκατόμβες των νεκρών στον Β’ Παγκόσμιο, τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, η κατάρρευση των ιδεών και των αξιών του δυτικού ανθρώπου από χώρες μάλιστα που είχαν οικοδομήσει τον ουμανισμό, τον κλασικισμό και τον επαναστατικό ρομαντισμό δημιούργησαν έναν άλλο στρεβλό κόσμο που αναζητούσε ένα νέο όραμα για να επιβιώσει. Ενα από τα ερείπια (θετικό αυτό) που άφησε πίσω του ο πόλεμος ήταν κατ’ αρχάς το ξήλωμα και στη συνέχεια η κατάλυση της αποικιοκρατίας. Η Αγγλία χάνει τις Ινδίες, την Αίγυπτο, τον μισό Καναδά και άλλες κτήσεις και σιγά σιγά συρρικνώνεται στο νησί της. Μετά τον πόλεμο στο Σουέζ και τον πόλεμο στα νοτιοαμερικάνικα κοντά στην Αργεντινή έμπεδά της γεννάει στην πολιτική τη γνωστή έως σήμερα εσωστρέφειά της, σαν τον λύκο που γλείφει τις πληγές του, ενώ στο πολιτιστικό επίπεδο εμφανίζονται επιθετικά αισθητικά και ιδεολογικά κινήματα που αμφισβητούν και συχνά καταδικάζουν άμεσα και έμμεσα την πολιτιστική τους και εκπαιδευτική τους αλαζονεία.

Το θέατρο πρωτοπορεί. Με εμβληματικό έργο «Τα οργισμένα νιάτα» του Οσμπορν αρχίζει το ξήλωμα της έπαρσης, το πριόνισμα των βάθρων των αψίδων θριάμβου της ιμπεριαλιστικής και αποικιακής πολιτικής. Σε μια εποχή που αλλάζουν και οι όροι παραγωγής και τα εργαλεία και οι μέθοδοι αλλά και η πελατεία, όταν κυριαρχεί πλέον το αμερικάνικο μοντέλο παραγωγής και διάχυσης των προϊόντων, η Αγγλία, όπως συμβαίνει και σε κάθε άτομο σε κρίση, στρέφεται στον εαυτό της και αναμοχλεύει τα εντόσθια.

Η βρετανική και από κοντά και η ιρλανδική σχολή θεατρικών κειμένων αποτελούν μια από τις προίκες του πολιτισμού της ανθρωπότητας. Οπως και η ανάλογης δυναμικής αμερικάνικη σχολή μετά τον Ο’Νιλ βρίσκουν και καταβυθίζονται στο θεατρικό παρελθόν και αντλούν διδάγματα, μαθήματα, φόρμες και δομές στον Ιψεν, στον Στρίντμπεργκ, τον Τσέχοφ, τον Μπίχνερ, τον Πιραντέλο, τον Μπρεχτ. Αν αναλύσετε τα έργα της αγγλικής ακμής μετά το ’60 θα ανακαλύψετε τα μαθήματα που έχει με σοφία αφομοιώσει από τη μεγάλη ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση του παρελθόντος. Αυτό δεν είναι κριτική αρνητική διαπίστωση. Αλίμονο από έναν καλλιτέχνη ή λογοτέχνη να μην αντλεί εμπειρίες από τους μεγάλους δασκάλους. Εδώ ο μέγας Σοφοκλής στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» και στον «Φιλοκτήτη» αποδέχεται όλες τις ανατρεπτικές και δομικές λύσεις του Ευριπίδη!

Παρακαλώ θυμηθείτε τους χώρους που παρέλαβε στην εφηβεία του ο Οσμπορν, ο Πίντερ κ.ά. στα θεατρικά έργα του Σαίξπηρ, των άλλων ελισαβετιανών. Χώροι δράσης αναπεπταμένοι, ύπαιθροι, αίθρια, αίθουσες θρόνων, προκυμαίες, στρατόπεδα. Και τώρα με δασκάλους τον Ιψεν, τον Τσέχοφ, τον Πιραντέλο τα δράματα των ανθρώπων ιδιωτεύουν, κλείνονται στους τέσσερις τοίχους των σπιτιών, όπως και στο αμερικανικό θέατρο με τον Τ. Ουίλιαμς, τον Μίλερ, τον Αλμπι και σε μας εδώ στον Ξενόπουλο και στον πρώτο Μελά, τον Μπόγρη, τον Χορν. Και βέβαια οι Αμλετ, οι Ριχάρδοι, οι Μάκβεθ, οι Οθέλλοι σβήνουν και έρχονται στο προσκήνιο εμποράκοι, άνεργοι, παρίες, στερημένες γυναίκες και ανερμάτιστοι έφηβοι, που βρίσκουν καταφύγια στις συμμορίες, στα κλαμπ, στα ναρκωτικά και στο αλκοόλ και στους έρωτες της ρουτίνας.

Μια κοινωνία, η αγγλική, άκρως ταξική. Οταν βρέθηκα στο Λονδίνο πριν από χρόνια και ήταν να συναντήσω τον συνάδελφο κριτικό θεάτρου των «Τάιμς», πήγα στο γραφείο της εφημερίδας στις όχθες του Τάμεση. Οταν κατέβηκε και του πρότεινα να πάμε για ένα ποτό και δέχτηκε, ακριβώς απέναντι από το οίκημα της εφημερίδας ήταν ένα μπαρ. Το πρότεινα αλλά με πληροφόρησε πως δεν μπορούμε να πάμε εκεί διότι εκεί σύχναζε ο διευθυντής του!

Μια τέτοια κοινωνία με έντονη τώρα, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις, την πολυπολιτισμική σύνθεση, έχει τεράστια προβλήματα που οδηγούν σε αποκλεισμούς, ανεργία, έλλειψη τρόπων επικοινωνίας ακόμη και με συναδέλφους στην ίδια δουλειά, καταφεύγει πλέον σε σημαίνουσες μορφές απομόνωσης ή σε κρησφύγετα, όπως τα ναρκωτικά, το αλκοόλ και τη βία.

Ο Ντάνκαν ΜακΜίλαν είναι ένας νέος βρετανός συγγραφέας μόλις τώρα 38 ετών, ενώ έχει χρόνια πριν παρουσιάσει έργα και στο ραδιόφωνο και στη σκηνή. Στο Σύγχρονο Θέατρο η ομάδα Νάμα, που διευθύνουν η Ελένη Σκότη και ο Γιώργος Χατζηνικολάου, που συγχρόνως επί χρόνια έδωσαν έξοχα δείγματα θεατρικής παιδείας στο Θέατρο Επί Κολωνώ, παρουσιάζουν έως 21/4 το έργο του ΜακΜίλαν «Ανθρωποι, τόποι και πράγματα», εδώ με τον τίτλο «Με λένε Εμμα».

Το θέμα του έργου σε μια πρώτη ματιά φαίνεται απλό: μια ηθοποιός εθισμένη σε ουσίες και αλκοόλ καταρρέει στη σκηνή, εισάγεται σ’ ένα κέντρο απεξάρτησης όπου εφαρμόζεται η γνωστή μέθοδος θεραπείας με ανοιχτές, υπό καθοδήγηση ειδικών, δημόσιες θα έλεγα εκθέσεις των καταπιεσμένων ηθικά, κοινωνικά, σεξουαλικά ατόμων, σε ελεγχόμενες δηλαδή, συνεδρίες.

Αυτό όμως είναι το πλαίσιο. Και ευφυώς ο συγγραφέας σχεδόν ακολουθεί την τεχνική του θεάτρου ντοκουμέντου. Νιώθει κανείς πως έχει μελετήσει και τους χώρους και τις μεθόδους και τις αντιδράσεις και τα θετικά ή αρνητικά αποτελέσματα αυτής της ψυχιατρικής διαδικασίας.

Αλλά ο συγγραφέας προχωρεί πέρα από το ντοκουμέντο ή την έμμεση πληροφόρηση του κοινού για τις γνωστές και σχεδόν για προχωρημένες δυστυχώς κοινωνίες απαραίτητες αυτού του είδους πρακτικές.

Στην Αμερική γνωρίζω ότι το φαινόμενο αυτό έχει πάρει μορφή υστερικής μόδας! Οπως όλα στην ανώριμη Αμερική των πολλών!

Ο ΜακΜίλαν εν πρώτοις επιλέγει για την «άρρωστη» ηρωίδα του μια ηθοποιό που όταν αρχίζει το έργο παίζει την τελευταία σκηνή του «Γλάρου» του Τσέχοφ τη Νίνα, όταν φεύγει από το δωμάτιο του Κόστια και κείνος σε λίγο τινάζει τα μυαλά του στον αέρα. Η Εμμα παίζει μια γυναίκα που προδόθηκε, εξευτελίστηκε, απέτυχε και έχει πλέον αδειάσει από συναισθήματα.

Οταν καταρρέει στη σκηνή και οδηγείται σε ένα κέντρο θεραπείας από την εξάρτηση, αναδεικνύεται με αριστουργηματικό θεατρικό τρόπο το προσωπικό της δράμα, ο αυταρχισμός της οικογένειας και μια κοινωνία εχθρική, που ωθεί τα ευαίσθητα άτομα στο περιθώριο ή στους τεχνητούς παραδείσους. Το ότι η ζωή μοιάζει με θέατρο όπου παίζουμε χιλιάδες ρόλους κάθε ώρα και στιγμή είναι παλιά πλέον γνώση. Αλλά κάθε φορά η ευφυής διαπραγμάτευση από έναν συγγραφέα φωτίζει το σύνδρομο αυτό αποκαλυπτικά. Και ο ΜακΜίλαν το επιτυγχάνει.

Η Ελένη Σκότη δίδαξε (δεν λέω σκηνοθέτησε απλώς, διότι συχνά ο όρος αναιρεί στις μέρες μας τη διδασκαλία) μια ευαίσθητη και τεχνικά έτοιμη ομάδα να πραγματώσει μια επιφανειακά ρεαλιστική παράσταση με υπόγειο εξπρεσιονιστικό φωτισμό. Η μετάφραση του Χατζηνικολάου έξοχη. Απλά. Τα σκηνικά του ιδίου αξιοποίησαν τις απαιτήσεις του έργου και τις βολές της σκηνής του θεάτρου. Οι φωτισμοί του Αντ. Παναγιωτόπουλου σοφοί. Μουσικά μοτίβα ψυχικού βάθους του Στέλιου Γιαννούλη συνόδευσαν τη δράση. Κρατήστε ένα όνομα: Μαίρη Μηνά. Μια πολύτιμη προίκα για το θέατρό μας γεννήθηκε. Ηθοποιός νέα αλλά με ωριμότητα τεχνικής και εσωτερικής συναισθηματικής συγκρότησης ηθοποιού μεγάλης πείρας. Η εμπειρία της με ασθενείς ειδικών παθήσεων την έχει φορτίσει.

Η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου τέλεια, άψογη, ευθύβολη, κυρίαρχη. Ο Λεάκος αποτελεσματικός. Ο υπόλοιπος θίασος ορχήστρα κουρδισμένη.

INFO: Κείμενο:{CR}Ντάνκαν ΜακΜίλαν{CR}Μετάφραση, σκηνικά, κοστούμια:{CR}Γιώργος Χατζηνικολάου {CR}Σκηνοθεσία:{CR}Ελένη Σκότη{CR}Ερμηνείες:{CR}Μαίρη Μηνά, Αλεξάνδρα Σακελλαρο-πούλου, Κώστας Ξυκομηνός, Χάρης Τζωρτζάκης, Ανδρέας Κοντόπουλος, Γιάννης Λεάκος, Ιωάννα Τζίκα, Μαρίτα Τζατζαδάκη, Ελενα Βακάλη, Λένα Μποζάκη{CR}Πού:{CR}Σύχρονο Θέατρο, Ευμολπιδών 45, Γκάζι , τηλ. 210-3464.380, έως 21/4