«Αντί να κάνουμε αυτοκριτική, μπήκαμε σε φάση λαϊκισμού»

Η κουβέντα μας αρχίζει με το θέμα που αποτελεί κοινή συνισταμένη στις συζητήσεις των περισσότερων που έχουν περάσει (ας το πούμε «ανώδυνα») τα πρώτα -ήντα. Τον χρόνο. Του θυμίζω πότε και πού τον πρωτοσυνάντησα. Το 1981, σε κάποιο από τα μπαρ της οδού Χάρητος που τότε αναδιαμόρφωναν τον χάρτη των βραδινών μας εξόδων. Ο Διονύσης Σαββόπουλος και ο Τάσος Φαληρέας (παραγωγοί του πρώτου δίσκου των «Φατμέ») μας είχαν συστήσει «κάτι θαυμάσια παιδιά» – τον Νίκο Πορτοκάλογλου, τον Οδυσσέα Τσάκαλο και τον Δημήτρη Καλατζή – που έγραφαν ωραία τραγούδια.

Ενώ πίνουμε τη σούπα που σερβίρει, σε φλιτζάνι του καφέ, ως καλωσόρισμα το μαγαζί, μιλάμε για τη σχετικότητα του χρόνου και την κοινή διαπίστωση ότι είμαστε και οι δύο «παιδιά των eighties». Και συμφωνούμε ότι πρόκειται για μια καθοριστική δεκαετία. «Κάποιοι την απαξιώνουν εντελώς» μου λέει «και κάποιοι άλλοι θεωρούν ότι ήταν τα «χρυσά χρόνια» της νεότερης Ελλάδας. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Εγιναν ουσιαστικά πράγματα, ήταν η εποχή των αλλαγών και της συμφιλίωσης, η εποχή που μπήκαμε στην Ευρώπη. Και σου θυμίζω ότι ο τότε «προοδευτικός» κόσμος είχε αντισταθεί σ’ αυτό. Βέβαια, μόλις άρχισαν να καταφθάνουν τα πρώτα «πακέτα», όλα ξεχάστηκαν». Αφού δίνουμε την παραγγελία μας (ίδιο πιάτο όπως συνήθως συμβαίνει όταν δύο άνθρωποι θέλουν να συζητήσουν τρώγοντας), αναφερόμαστε στις αντιφάσεις εκείνης της εποχής που οδήγησαν στο ταραγμένο τέλος της. Με τα σκάνδαλα των πάμπερς, τα ειδικά δικαστήρια, το «βρώμικο ’89».

Εκείνη ακριβώς την εποχή, το φθινόπωρο του 1989, εν όψει της συνεργασίας των Φατμέ με τη Χάρις Αλεξίου και την Αφροδίτη Μάνου, ο Νίκος Πορτοκάλογλου είχε γράψει το «Η αγάπη ίσως ξέρει» που τραγουδούσαν όλοι μαζί και είχε γίνει «ύμνος» αφού περιέγραφε απόλυτα το κλίμα. «Παράξενος χειμώνας μπαίνει, παράξενη εποχή / κανείς δεν ξέρει πού πηγαίνει, δεν ξέρει πού θα βγει / Βουλιάζουμε όλο και πιο κάτω, όλο πιο βαθιά / Πότε θα πιάσουμε επιτέλους πάτο πια». Στίχοι που θα μπορούσε να είχε γράψει και σήμερα γι’ αυτό και το ξανατραγουδούν μαζί με τον Λαυρέντη Μαχαιρίτσα στις εμφανίσεις τους, κάθε Σάββατο, στο Γυάλινο Μουσικό Θέατρο. Εξάλλου ο Νίκος έχει επανειλημμένα γράψει τα soundtrack των εποχών και των διαθέσεών μας, αρχίζοντας από το καλοκαίρι του 1987, το καλοκαίρι του Eurobasket, τότε που σε όλη την Ελλάδα αντηχούσε το «Είμαστε πια πρωταθλητές».

Τέλος πάντων, πιάσαμε επιτέλους πάτο; «Ολο έτσι νομίζουμε κι όλο έχει κι άλλο. Ξέρεις ο πάτος μπορεί να λειτουργήσει ως εφαλτήριο, ως μια αφορμή για αυτοκριτική. Ετσι δεν συμβαίνει και με τις προσωπικές μας κρίσεις; Δεν κάνουμε αυτοκριτική στα καλά καθούμενα. Οταν σε παίρνει από κάτω κοιτάς στον καθρέφτη, προσπαθείς να δεις την κακή σου πλευρά, τα λάθη σου, να πας σε κάποιον ψυχοθεραπευτή, να ζητήσεις βοήθεια. Κάτι που δεν κάναμε, ως λαός, ούτε το ’89 ούτε στην τωρινή κρίση. Ενω είχαμε την ευκαιρία να μπούμε σε φάση αυτοκριτικής, μπήκαμε σε φάση λαϊκισμού. Για όλα φταίνε οι άλλοι. Βγήκαν οι συνήθεις λεβέντες και διακήρυξαν ότι εμείς είμαστε μια χαρά, άλλοι συνωμοτούν εις βάρος μας. Το πιο βολικό δηλαδή. Τότε συνειδητοποίησα, για άλλη μια φορά, πόσο συντηρητικός είναι, στην πραγματικότητα, ο λεγόμενος δημοκρατικός κόσμος. Και μετά ήρθε ο διχασμός και η μισαλλοδοξία που πάντα βγαίνει στην επιφάνεια σε περιόδους κρίσης. Γενικά, έχουμε ένα πρόβλημα δημοκρατικής παιδείας. Να ανεχτούμε, δηλαδή, τη διαφωνία. Για θυμήσου τι γινόταν με τον Χατζιδάκι επί «αυριανισμού». Αυτό το χαρακτηριστικό μας με σοκάρει και με τρομάζει». Προσπαθώντας να βρούμε τις αιτίες των φαινομένων παίρνει άμεσα τις αποστάσεις του από κάθε απόχρωσης διδακτισμό. «Δεν έχω απαντήσεις για όλα, ερωτήματα θέτω. Και με τα τραγούδια μου ερωτήσεις κάνω, δεν δίνω λύσεις».

Το μεγαλείο της τέχνης και η πολιτική μπροσούρα

Η τελευταία αναφορά γίνεται αφορμή για να μιλήσουμε για τη «στρατευμένη» τέχνη, κάτι που ήταν στα φόρτε της την εποχή που εκείνος έμπαινε στη μουσική. «Μου φαινόταν τραγικό το μεγαλείο της μουσικής να ξεπέφτει σε πολιτική μπροσούρα. Ο λόγος που αγάπησα το τραγούδι και αποφάσισα να γίνω μουσικός ήταν η συνειδητοποίηση αυτού του μεγαλείου. Το τραγούδι είναι αυτό που λένε οι Αμερικάνοι «bigger than life». Και η δύναμή του είναι ότι ενώνει τους ανθρώπους». Μου διηγείται μία χαρακτηριστική σκηνή. Μαθητής ακόμη, είχε πάει για πρώτη φορά στο «Χάραμα». Τραγουδούσαν ο Τσιτσάνης και η Μπέλλου. «Η εικόνα που μου έχει μείνει είναι ότι μέσα στο μαγαζί υπήρχε μια μικρογραφία της τότε ελληνικής κοινωνίας. Πιτσιρικάδες σαν εμένα, φοιτητές με αμπέχωνα, λαϊκοί τύποι με μουστάκια και κομπολόγια, αστοί με κοστούμια και γραβάτες. Ενιωσα ότι το μεγαλείο του τραγουδιού είναι το ότι μπορεί να ενώσει όλους αυτούς τους διαφορετικούς ανθρώπους». Ωστόσο, μιλώντας για το σήμερα, αναφέρεται στην άποψη ότι οι καλλιτέχνες πρέπει να παίρνουν πολιτική θέση. «Εχω πάρει θέση πολλές φορές κι ας μην άρεσε στους πιο πολλούς. Αν και για μένα, οι απόψεις μου είναι πολύ κατώτερες από τα τραγούδια μου. Θεωρώ ότι έχουν λιγότερη αξία».

Ως «παιδιά» της ίδιας γενιάς μιλάμε για τις κοινές μας αναφορές. Κυρίως για την ανάγκη της ανεξαρτητοποίησης που μας έκανε, τότε, να φεύγουμε πολύ νέοι από τα σπίτια μας για να βρούμε τις δικές μας άκρες, να δουλέψουμε, να βγάλουμε τα δικά μας λεφτά. Και οι σπουδές ας περίμεναν. «Κι εγώ έδωσα τότε στην Αρχιτεκτονική, δεν πέρασα, δεν είχα το άλλοθι του φοιτητή ώστε να με τρέφουν οι γονείς μου. Από τη στιγμή μάλιστα που διαφωνούσα σε πολλά μαζί τους δεν έβλεπα άλλη διέξοδο από το να φύγω από το σπίτι και να προσπαθήσω να δουλέψω ως μουσικός εφόσον αυτό μου άρεσε. Δεν ήθελα να γίνω «αντάρτης της πορδής με τα λεφτά του μπαμπά» όπως έγραψα αργότερα σε ένα μου τραγούδι».

Αλλεργία σε κάθε είδους δομημένη ιδεολογία

Το ότι δεν πήγε στο Πανεπιστήμιο και δεν έζησε το κλίμα του φοιτητικού κινήματος ήταν, κατά τη γνώμη του, ο βασικός λόγος που ποτέ δεν εντάχθηκε σε κάποιο κόμμα. Αν και αισθανόταν πιο κοντά στους Ρηγάδες που, όπως λέει, είχαν χιούμορ, άκουγαν τις ίδιες μουσικές, διάβαζαν πάνω – κάτω τα ίδια βιβλία. Αλλωστε είναι «Νεοσμυρνιωτάκι». Και, βέβαια, Πανιώνιος. Γελάει όταν του θυμίζω το σύνθημα «Κάθε σέξι νέος είναι Πανιώνιος και ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος». «Από μικρός όμως είχα αλλεργία σε κάθε είδους δομημένη ιδεολογία. Διότι τη χρησιμοποιούσαν ως ένα εργαλείο που εξηγεί τα πάντα. Κάτι που θεωρώ ουτοπιστικό. Γι’ αυτό δεν άντεχα την κομματική κατήχηση. Και γινόμουν έξω φρενών με τους φίλους μου που, μετά τον χουντικό γυμνασιάρχη, πήγαιναν να υποταχθούν σε έναν καθοδηγητή. Κάτι που εξελίχθηκε, ειδικά με όσα βλέπουμε σήμερα, σε περίπου επάγγελμα».

Συμφωνούμε στο ότι δεν έχουμε ανάγκη από καθοδηγητές, έχουμε όμως από «δασκάλους». Ποιοί ήταν οι δικοί του; «Οποιος και ό,τι με έβαζε σε διαδικασία να σκεφτώ. Να ανακαλύψω και μια άλλη αλήθεια. Τα «Γράμματα σε έναν νέο ποιητή» του Ρίλκε, τα κείμενα του Τσαρούχη που μου έδειξαν την κοσμοπολίτικη πλευρά της ελληνικότητας, ο φιλολόγος μου ο κύριος Παναγιώτης στην τελευταία τάξη του σχολείου. Ο Τσιτσάνης στο «Χάραμα» που σου έλεγα πριν, το πρώτο live που είδα στη ζωή μου, το 1973 νομίζω, στο «Κύτταρο» με τον Σαββόπουλο και την Δόμνα Σαμίου. Πάλι ο Σαββόπουλος στη μπουάτ «Ρήγας» όπου παρουσίαζε τους «Αχαρνής» και μου φαινόταν σαν βάλσαμο μέσα σε αυτό το κλίμα της υψωμένης γροθιάς που επικρατούσε αμέσως μετά τη μεταπολίτευση. Τότε τον αγάπησα. Επειδή έμεινε έξω από όλο αυτό. Και στη συνέχεια, όταν του πήγα τα πρώτα μου τραγούδια και με υποδέχθηκε με γενναιοδωρία, τον έβαλα στην καρδιά μου ως πνευματικό πατέρα μου».

Ενώ βγαίνουμε έξω για να «ατμίσει» το ηλεκτρονικό τσιγάρο του, παρόλο που είναι πια απόγευμα και στο μαγαζί δεν έχει κόσμο, επιστρέφουμε στο σήμερα και μου λέει πόσο ενδιαφέρον βρίσκει το βιβλίο του Απόστολου Δοξιάδη «Επαγγελματίας Επαναστάτης» που διαβάζει αυτήν την εποχή. Με αφορμή από αυτό τον ρωτάω σε τι ελπίζει; Τι περιμένει; «Εναν πολιτικό που θα βάλει τη χώρα πάνω από το κόμμα του. Και θα το αποδείξει έμπρακτα, όχι μόνο λόγια. Εχει παραγίνει αυτό το κακό με την εξάρτηση από την καρέκλα. Πιστεύω ότι αν υπάρξει ένας τέτοιος πολιτικός θα αλλάξει η ψυχολογία του κόσμου. Θα βοηθήσει να βγούμε από αυτήν την παραίτηση και την αδιαφορία. Την ακηδεία που έλεγαν οι παλιοί». Θεωρεί όμως ότι ένας πολιτικός αυτής της στόφας, θα μπορούσε να σταθεί μέσα στη σημερινή ακραία πόλωση; «Δεν μπορώ να ζήσω με τη σκέψη ότι αυτό δεν θα γίνει ποτέ. Οτι δεν θα πάμε ποτέ μπροστά. Οτι δεν θα υπάρξει μια, αν όχι συμφωνία, τουλάχιστον συναίνεση πάνω σε τι ακριβώς διαφωνούμε».

Μιλάμε για την ολοένα επανεμφανιζόμενη τάση στην πολιτική (κάτι σαν το μαύρο χρώμα που κάθε τόσο επανέρχεται στη μόδα) να συμπεριλαμβάνουν τα κόμματα στα ψηφοδέλτιά τους αναγνωρισμένους καλλιτέχνες ή, έστω, αναγνωρίσιμα ονόματα. Τον έχουν προσεγγίσει και εκείνον; «Οχι τίποτα ιδιαίτερο… Καταλαβαίνουν ότι δεν κάνω για τη δουλειά. Δεν είχα άλλωστε ποτέ διασυνδέσεις με κομματικούς ή κρατικούς μηχανισμούς. Γι’ αυτό νομίζω ότι έμεινα και έξω από τα μεγάλα «πανηγύρια» όπως οι πολιτιστικές πρωτεύουσες, οι Ολυμπιακοί Αγώνες και οι επιχορηγήσεις». Κι όμως, το καλοκαίρι του 2015, το τραγούδι του «Θα περάσει κι αυτό», στοχοποιήθηκε από τους υποστηρικτές του «Οχι» ως ο παιάνας της αντίθετης άποψης. «Αυτό έγινε κυρίως διότι με δηλώσεις και συνεντεύξεις μου είχα υποστηρίξει το «Ναι». Το τραγούδι δεν έλεγε τίποτα. Με το ζόρι ερμήνευσαν τον στίχο «Νικητές και ηττημένοι όλοι χάσαμε μαζί» ως πολιτικό σχόλιο. Τα τραγούδια μου, ειδικά αυτά που έγιναν επιτυχίες, μιλούν για τις αγωνίες και τις περιπέτειες του ανθρώπου. Τυχαίνει απλώς κάποια, όπως το «Τα είχα όλα μια φορά κι ήθελα παραπάνω», να περιγράφουν και την κατάσταση που ζούσαμε στην Ελλάδα τη συγκεκριμένη περίοδο».

Ο Μαχαιρίτσας και η «Σχολική Εκδρομή»

Μου μιλάει με ενθουσιασμό για τη φετινή συνεργασία του με τον Λαυρέντη Μαχαιρίτσα. Μαζί κάνουν το μουσικό οδοιπορικό μιας ολόκληρης εποχής, της δικής τους (ακόμη και τα συγκροτήματά τους, οι «Φατμέ» και οι «Τερμίτες», την ίδια χρονιά έσμιξαν, την ίδια χρονιά διαλύθηκαν), κατά τη διάρκεια της οποίας, όμως, παρά τις τόσες συμπτώσεις, δεν είχε τύχει να συνεργαστούν ποτέ. Στο Γυάλινο Μουσικό Θέατρο εμφανίζονται μέχρι το Πάσχα μαζί με τη Μιρέλα Πάχου, τον Steve Tesser, την Αγάπη Διαγγελάκη και επίσης, κάθε Παρασκευή, στο Barbarella της Θεσσαλονίκης.

Με τον ίδιο ενθουσιασμό αναφέρεται και στη «Σχολική Εκδρομή». Μια περιοδεία, που έχει ξεκινήσει από πέρυσι, σε όλη την Ελλάδα, σε συνεργασία με τα μουσικά σχολεία. Η χορωδία του κάθε σχολείου ετοιμάζει από πριν τα τραγούδια του και τα παρουσιάζουν μαζί στο κεντρικό θέατρο της πόλης. «Με έχει ενθουσιάσει ο τρόπος που δουλεύουν τα μουσικά σχολεία. Αυτό που κάνουν, μέσα στο σκοτάδι της ελληνικής παιδείας, είναι πολύ μεγάλη παρηγοριά».

Στο τέλος μιας κουβέντας συνωθούνται, κατά κανόνα, πολλά ενδιαφέροντα. Οπως αυτό που μου λέει μιλώντας για τις εθνικές μας παθογένειες. «Πολεμάμε για μια ελευθερία και, όταν την αποκτήσουμε, δεν ξέρουμε τι να την κάνουμε. Παθαίνουμε κρίση πανικού». Αλλά θυμάται με νοσταλγία και την αντίδραση των γονιών του όταν τους είχε ανακοινώσει ότι επρόκειτο να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη μουσική. «Ανησυχούσαν ότι θα έμπαινα σε μια μεγάλη περιπέτεια. Δεν έπεσαν και πολύ έξω. Περιπέτεια ήταν και μάλιστα πολύ μεγάλη. Αλλά υπέροχη περιπέτεια».

Ψωμί & αλάτι

Πλατεία Ελευθερωτών 8, Χαλάνδρι

2 κουβέρ      €3

Ανθρακούχο νερό      €2,50

Σαλάτα λάχανο,
πορτοκάλι, καρότο      €6

2 μπριζόλες λαιμού
με πουρέ γλυκοπατάτας      €27

3 αναψυκτικά      €9

Κρεμ μπρουλέ κερασμένη από το μαγαζί

Σύνολο 47,50 ευρώ