Προσανατολίζοντας τον κόσμο

Τους μήνες πριν από τον θάνατό του, ο νομικός, γεωγράφος και ιστορικός Βαγγέλης Πανταζής (1947-2017) ξαναδούλευε εντατικά το βιβλίο αυτό που είχε πρωτοεμφανισθεί πριν από δυόμισι δεκαετίες δημιουργώντας μεγάλη αίσθηση. Πρόκανε και δεν πρόκανε, ευτυχώς ωστόσο οι εκδόσεις Στερέωμα ανέλαβαν την επανέκδοση με μεγάλη φροντίδα. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: μια περιήγηση στον κόσμο της χαρτογραφίας από τον καιρό των ομηρικών επών και ακόμη παλαιότερα, που φτάνει ώς τις μέρες μας, με ιδιαίτερη έμφαση στην κοσμολογία των αρχαίων πολιτισμών, τη λεπτομερειακή καταγραφή των ιδεών πίσω από τους χάρτες και την επεξεργασία των συμβολισμών που συμπυκνώνονται σ’ αυτούς.

Το βιβλίο του Πανταζή είναι λεπτομερειακό, εξονυχιστικό και προάγει το αίτημα της διεπιστημονικότητας όπως αυτή υλοποιείται από την επιστήμη της γεωγραφίας. Από τη στήλη που κρατούσε επί χρόνια στο περιοδικό «The Books Journal», πολλοί γνώρισαν τις ποικίλες πτυχές του ομηρικού κόσμου που αναδυόταν μέσα από την κειμενική και γλωσσική προσέγγιση των μυθικών εκείνων χρόνων. Αλλοι είχαν έρθει σε επαφή με το έργο του μέσω βιβλίων όπως Ομηρική Γεωγραφία και Ομηρική Εποχή, Ομηρος και Τροία και άλλα. Εντούτοις το παρόν βιβλίο δεν περιορίζεται στον ομηρικό κόσμο, απλώς εκκινεί από αυτόν για να διατυπώσει μια υπόθεση εργασίας που διασχίζει όλο το έργο: οι χάρτες δεν τοποθετούνταν ανέκαθεν και από όλους τους πολιτισμούς με τον Βορρά προς τα πάνω. Οι Αιγύπτιοι έβλεπαν ως υπερυψωμένο μέρος του κόσμου τον Νότο, το κομμάτι δηλαδή του κόσμου από όπου πήγαζε ο θεός ποταμός Νείλος. Οι Βαβυλώνιοι, οι Ασσύριοι και λοιποί λαοί της Μεσοποταμίας φαντάζονταν το άνω μέρος του κόσμου να βρίσκεται στις πηγές του Τίγρη και του Ευφράτη, κάπου στα βουνά της Ανατολίας. Αλλοι πολιτισμοί έβλεπαν ως ανώτερο σημείο του ορίζοντα την Ανατολή, μιας και από εκεί ξεπρόβαλλε ο ζωοδότης θεός Ηλιος. Ανάμεσά τους οι Αζτέκοι που παραδόθηκαν περίπου αμαχητί στους ισπανούς κονκισταδόρες του Κορτέζ θεωρώντας τους ως τους, σύμφωνα με τη μυθολογία τους, αναμενόμενους εξ Ανατολών θεούς. Σε ό,τι αφορά την ίδια την ομηρική εποχή, ο Πανταζής συνάγει, αναλύοντας εξαντλητικά τα συμφραζόμενα των κειμένων, ότι μάλλον έβλεπε τον Νότο ως το θείο σημείο, την πύλη των θεών, το συμβολικά ανώτερο.

Ωστόσο, ο Βορράς εγκαθιδρύθηκε ως κυρίαρχο σημείο προσανατολισμού κατά τα κλασικά χρόνια, μέσω των ιώνων φιλοσόφων και μαθηματικών. Ο Πολικός Αστέρας ήταν έτσι κι αλλιώς το κατεξοχήν σημείο προσανατολισμού για τους ναυτικούς Φοίνικες και Ελληνες, ακόμη και για τα βερβερικά καραβάνια της ερήμου. Παρά το ότι οι κοσμολογικές αντιλήψεις της αρχαιότητας έβλεπαν τον κόσμο ως επίπεδο – έναν δίσκο που πλέει στο συμπαντικό ρευστό και περιβάλλεται από τη διαρκή ροή του Ωκεανού Ποταμού -, ο Βορράς προσέφερε ανέκαθεν ένα περίπου σταθερό σημείο προσανατολισμού στους κατοίκους του βόρειου ημισφαιρίου. Από τον Πυθαγόρα, τον Θαλή και τους επιγόνους Αναξίμανδρο και Αναξιμένη οι κοσμολογικές αντιλήψεις εκλεπτύνθηκαν, βγαίνοντας από τη μυθολογική σφαίρα. Η ιδέα της σφαιρικότητας της Γης άρχισε να εγκαθιδρύεται έστω και αν οι αποστάσεις που διανύονταν δεν ήταν ακόμη τεράστιες, έστω και αν διάνοιες όπως ο Αριστοτέλης αρνούνταν να δεχθούν ότι υπήρχαν άνθρωποι στους αντίποδες που περπατούσαν με το κεφάλι προς τα κάτω. Βλέπετε, η έννοια της βαρύτητας ως κεντρικού θεωρήματος της φυσικής δεν είχε ακόμη εγκαθιδρυθεί. Ωστόσο, ο ορατός στο βόρειο ημισφαίριο Πολικός Αστέρας και αστερισμοί σαν τη Μικρή και Μεγάλη Αρκτο ήταν αρκετά χρηστικοί για να εγκαθιδρύσουν τον νοητό άξονα περιστροφής του κόσμου, το άνω και το κάτω κ.λπ. Αλλωστε ο πατέρας της επιστήμης της γεωγραφίας Ερατοσθένης, έφορος της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, κατάφερε ήδη το 240 π.Χ. περίπου να μετρήσει με εκπληκτική ακρίβεια το μήκος του Ισημερινού μέσω της σκιάς που παράγει ο Ηλιος κατά το θερινό ηλιοστάσιο σε δύο διαφορετικά σημεία που γνωρίζουμε επακριβώς την απόστασή τους. Ο Ερατοσθένης έφτασε μάλιστα να υπολογίσει με ικανοποιητική ακρίβεια και το πεπλατυσμένο σχήμα της Γης, που είναι, ως γνωστόν, κοντύτερα στο ελλειψοειδές εκ περιστροφής ή το λεγόμενο γεωειδές.

Εξερευνητές και επιστήμονες

Παραπέρα ο Πανταζής ασχολείται με πολλά και ποικίλα πεδία της γεωγραφικής έρευνας, παράλληλα με τις περιπέτειες εξερευνητών και επιστημόνων, όπως ο Κολόμβος, ο Βάσκο ντα Γκάμα, ο Χούμπολντ και όσοι ακολούθησαν στον μεγάλο εποικισμό του κόσμου. Γιατί από τα χρόνια της Αναγέννησης και μετά οι ναυτικοί άρχισαν να πλέουν και στο νότιο ημισφαίριο, όπου ο Πολικός Αστέρας δεν είναι ορατός. Νέες μέθοδοι προσανατολισμού έπρεπε να υιοθετηθούν και σε αυτό συνέβαλαν τα μέγιστα η εφεύρεση και η εμπορευματοποίηση της πυξίδας, του θεοδολίχου, του εξάντα και άλλων ναυσιπλοϊκών οργάνων, αλλά και η τυπογραφία αυτή καθαυτήν. Η μαζική παραγωγή χαρτών, η επακριβής μέτρηση του κόσμου, η παραγωγή απεικονίσεων σε ποικίλες χρηστικές κλίμακες και η φόρτιση των χαρτών με κατά περίπτωση ενδιαφέροντα στοιχεία (υδρολογικά, φυτολογικά, κλιματικά, ανθρωπολογικά κ.ά.) ακολούθησαν την επιστημονική έκρηξη στη Δύση ή καλύτερα στις χώρες του Βορρά. Αυτές ήταν οι τεχνολογικά και επιστημονικά προηγμένες, αυτές θα εξελίσσονταν συν τω χρόνω σε μεγάλες αποικιακές αυτοκρατορίες. Επομένως θα παραγόταν σταδιακά μια εικόνα του κόσμου όπου ο Βορράς βρίσκεται σταθερά στο πάνω μέρος των χαρτών. Το πάνω και το κάτω, κατά τον Πανταζή, καθορίζουν εν πολλοίς και την ιδεολογική κυριαρχία. Η ανάπτυξη και η υπανάπτυξη, οι σχέσεις Βορρά – Νότου, ο πολιτισμός και η αγριότητα θα συμπυκνώνονταν στον αξιακό αυτό άξονα και θα απεικόνιζαν τρόπον τινά τις γεωπολιτικές πραγματικότητες του εικοστού αιώνα.

Χιούμορ

Εκεί στον Νότο

Το βιβλίο έχει πλούσια απεικόνιση χαρτών από ποικίλα γεωγραφικά μήκη και πλάτη, μυθολογικές απεικονίσεις, ακόμη και χιουμοριστικές διαστάσεις της χαρτογραφίας. Στο εξώφυλλο μάλιστα παριστάνεται η Νότια Αμερική με τη Γη του Πυρός προς τα πάνω. Ωστόσο, όπως και να κάνουμε, οι «βόρειες» Ηνωμένες Πολιτείες είναι στην πραγματικότητα το «άνω μέρος» του σύγχρονου κόσμου. Ο συγγραφέας, με μαχητική διάθεση, δείχνει πως οι χάρτες συνέβαλαν στην ιδεολογική επικυριαρχία της Ευρώπης και των ΗΠΑ, χωρίς βεβαίως να ισχυρίζεται ότι η σχέση αυτή είναι μονοσήμαντη. Γραμμένο σε πρώτη μορφή στα χρόνια όπου ο τριτοκοσμισμός και το αντιαποικιοκρατικό κίνημα ήταν διάχυτα, το βιβλίο δεν αποφεύγει κάποιες λεκτικές υπερβολές αντιιμπεριαλιστικής έμπνευσης. Ωστόσο σε ορισμένα επιστημολογικού χαρακτήρα κεφάλαια εξηγείται η διάθεσή του αυτή και κυρίως σχετικοποιείται: δεν παράγουν οι χάρτες τη γεωπολιτική πραγματικότητα, απλώς την επηρεάζουν ή έστω την παγιώνουν με πολυποίκιλους τρόπους, κάπως σαν την πολυσχιδή συμβολή των παραποτάμων στη λεκάνη απορροής ενός ποταμού. Στο κάτω κάτω, όση αξιακή / ιδεολογική «κατωτερότητα» και αν κουβαλάει, ο Νότος είναι στις μέρες μας και ένα ιδεολογικό σημείο φυγής από τους καταναγκασμούς του πολιτισμένου παραγωγικού βίου, συχνά εξιδανικευμένο ή και χρησιμοποιούμενο για αντιδυτικές στάσεις. Γιατί, ας μην το ξεχνάμε, δίπλα στους «ευγενείς αγρίους» της σύγχρονης κοινωνικής ανθρωπολογίας υπάρχει και ο Μαδούρο. Στον Νότο ανήκει κι αυτός, όπως παλιότερα ο Αμίν Νταντά, ο Καντάφι ή ο Πινοσέτ.

Ετσι κι αλλιώς πάντως έχουμε στα χέρια μας ένα έργο εξαίρετο, πρωτότυπο και ευκολοδιάβαστο παρά την επιστήμη που κουβαλάει. Εργο που διανοίγει επιπλέον πεδία συζητήσεων, ακόμη και αναθεωρήσεων, όπως είμαι βέβαιος ότι θα ήθελε ο εκλιπών ερευνητής.

Βαγγέλης Πανταζής
Χάρτες και Ιδεολογίες
Σελ. 515, Στερέωμα, 2018