Eνα ποίημα αρκεί

Είναι συμπυκνωμένο πράγμα η ποίηση. Dichtung = Condensare, ποίηση = συμπύκνωση, έλεγε ο Εζρα Πάουντ. Συμπυκνωμένο, ναι, όμως όχι είδος λόγου, ούτε είδος λογοτεχνίας, ούτε κείμενο, ούτε αντικείμενο, αλλά πράγμα – αυτό που εμπεριέχει την πράξη, το αποτέλεσμα, ή ο φορέας, ή η εκδήλωση μιας πράξης ανθρώπινης. Είναι η ίδια διάκριση που κάνει και ο Σοπενχάουερ, όπως την επισημαίνει ο Νίτσε, μεταξύ «δρώσας πραγματικότητας (Wirklichkeit) και συμβατικής πραγματικότητας (Realität)», όπου Wirken είναι στα γερμανικά το «δραν». Είναι μια διάκριση που χάνεται στα αγγλικά, με την επικράτηση των μονοσήμαντων όρων «reality» και «object».

Δεν είναι, λοιπόν, κείμενο ή αντικείμενο το ποίημα, και μέρος μιας αντικειμενικότητας, αλλά πράγμα – μέρος μιας δρώσας πραγματικότητας. Γι’ αυτό, λοιπόν – επειδή ακριβώς το ποίημα φέρει μέσα του δράση, και άρα είναι λόγος δραστικός – γι’ αυτό είναι ακόμα πιο πυκνό απ’ ό,τι η φαινομενική, «αντικειμενική» (δηλαδή συντακτική και συνολικά γλωσσική) πυκνότητά του υποδεικνύει. Είναι συμπυκνωμένο και πράγμα η ποίηση, δηλαδή δυο φορές πυκνή – πυκνότατη -, αφού πέραν της γλωσσικής πύκνωσης, περιέχει και δράση (πρότερη και άρα υπεσχημένη), σαν ένα jack-in-the-box – ξέρετε, σαν εκείνο το διαβολάκι στην άκρη ενός πιεσμένου ελατηρίου, που μόλις και μετά βίας χωράει στο κλειστό κουτί, και το οποίο πετιέται διαβολικώς δραστικά στα μούτρα μας, μόλις ανοίξουμε το εν λόγω κουτί, ή βιβλίο για να επανέλθουμε στην ποιητική κυριολεξία!

Γι’ αυτόν τον λόγο είναι που «ένα ποίημα αρκεί». Βάζω σε εισαγωγικά τη φράση για να τη σκεφτούμε ως ρήση, ως φράση – οδηγό, ως leitmotiv, κι έτσι να την επαναφέρουμε στη μνήμη μας κάθε φορά που διατρέχουμε ποιητικές συλλογές, ανθολογίες και άλλα συναφή πονήματα. Ενα ποίημα πάντα αρκεί, σημαίνει ότι δεν χρειάζεται παρά ένα μονάχα να διαβάσουμε για να έχουμε την πλήρη ικανοποίηση, την αληθινή ποιητική απόλαυση που κλείνει μέσα του κι εκλύει προς εμάς κι εντός μας το πράγμα «ποίημα».

Με άλλα λόγια, είναι σαν να λέμε ότι ποίηση είναι εκείνο το είδος του λόγου όπου το μέρος ισούται με το όλον, όπου 1+1+1+1 μπορεί να κάνει ακόμα 1. Γι’ αυτό, παραφράζοντας τη ρήση του Μαρκ Τουέιν περί διανοητικής τροφής, μπορούμε να πούμε ότι «η ποιητική τροφή είναι σαν κάθε άλλο είδος τροφής – πρέπει να τρώγεται με το κουτάλι κι όχι με το φτυάρι». Και για τη ζωγραφική ισχύει αυτό – και γενικώς για τις τέχνες που δεν μας επιβάλλουνε δικό τους χρονισμό, δική τους αίσθηση του χρόνου, δική τους χρονομέτρηση. Ενα μουσικό έργο μετράει τον χρόνο για εμάς, μας δίνει – grosso modo! – ένα δικό του υπόδειγμα χρονικής διάρκειας και άρα μέτρησης του χρόνου. Το ίδιο και ένα μυθιστόρημα – μας δίνει τον χρόνο της αφήγησής του. Αντίθετα, ένας πίνακας ζωγραφικής ή ένα ποίημα είναι «τέχνη πυκνή» – δραστικά και συντακτικά πυκνή – ώστε διά της πυκνότητάς τους να μας επιτρέπουν να τα προσλάβουμε και να τα αισθανθούμε με όση άνεση χρόνου (αυτή είναι η «ανέσα» του Σικελιανού) επιθυμούμε να διαθέσουμε.

Ο χρόνος μάς ανήκει

Το ποίημα και το εικαστικό έργο ακινητούν, μας αφήνουν δηλαδή εμάς να διαλέξουμε τον χρόνο μέσα στον οποίο θα τα καταναλώσουμε. Εμείς ορίζουμε τον χρονισμό της ποίησης και της ζωγραφικής, εμείς τις «χρονίζουμε» και τις χρονομετρούμε. Εξού και το του Ορατίου «Ut pictura poesis», «όπως η ζωγραφική έτσι και η ποίηση»! Παρότι συχνά το εξαγόμενο από τη φράση αυτή νόημα επικεντρώνεται στην έννοια της αναπαράστασης, όπου τόσο η ποίηση όσο και οι εικαστικές τέχνες αναπαριστούν όψεις της «πραγματικότητας», νομίζω ότι πολύ πιο παραγωγική είναι η ανάγνωση της φράσης ως μιας σύλληψης της κοινής χρονικής φύσης των δύο τεχνών. Τόσο στην ποίηση όσο και στη ζωγραφική, ο χρόνος είναι «εκεί έξω», είναι στα χέρια του θεατή, μας ανήκει.

Αυτή είναι και η βάση, πιθανότατα, της γενικής δυσθυμίας περί την ποίηση στις μέρες μας – poetry and its discontents, που θα έλεγε και ο Φρόιντ κατά την ωραία διατύπωση του James Strachey, του άγγλου μεταφραστή του, δηλαδή: Η ποίηση και οι νυν δυσθυμούντες περί αυτήν. Δείτε πώς, ακόμα και σε μια παρουσίαση ποιητικού βιβλίου, σπανίως κανείς διατίθεται να αναλύσει ένα (1) ποίημα, αντί να γλωσσαλγεί περί των «εν γένει και καθ’ όλα ποιητικών αρετών του παρουσιαζομένου». Είναι μια δυσθυμική συλλογική δυσφορία που οφείλεται, πιθανόν, στην απέχθεια ή έστω τη δυσανεξία που έχουμε έναντι της υπερβολικής ελευθερίας χρόνου. Οταν άλλοι μας εμπιστεύονται τυφλά τον έλεγχο του χρόνου, αρχίζουμε να μην τους εμπιστευόμαστε και τόσο – μάλιστα, αρχίζουμε και να τους υποψιαζόμαστε. Η άσκηση του ελέγχου του χρόνου από μέρους μας γίνεται μόνο μέσα σε αυστηρώς τελετουργικά πλαίσια – ως μέρος μιας συμβατικής χορογραφίας της κοινωνικής μας ζωής, που κάθε φορά μας αφήνει τόσο χρόνο όσος προβλέπεται από την εκάστοτε κοινωνική σύμβαση. Για να παραφράσουμε τη Σάρα Κέιν, από το Crave, «Μια τόσο αβάσταχτη φρίκη μπορεί να την αντέξεις μόνο μέσα από μια τελετουργία».

Κι εκεί έρχεται κάπου κάπου το ποίημα, ή μια ζωγραφιά, και μας αναστατώνει: αφήνει τον χρόνο στα χέρια μας, μας εμπιστεύεται πλήρως, τυφλά, λέγοντάς μας «κάνε όπως νομίζεις, ζήσε με όπως επιθυμείς, διάβασέ με και δες με με όση ελευθερία χρόνου τολμάς να χρησιμοποιήσεις». Κι εμείς συνήθως δεν αντέχουμε την τόση χρονική ανεξαρτησία, την τόση ρυθμιστική αυτονομία, κι έτσι προτιμάμε την ασφάλεια μιας συμβατικής αφήγησης όπως μας την εξασφαλίζει μια ταινία, ένα μυθιστόρημα, ή ένα τραγούδι, εκτός αν και αυτά έχουνε μέσα τους κάτι από το ποίημα, εκτός αν και αυτά έχουνε αποφασίσει να λειτουργήσουνε πιο ποιητικά, δίνοντάς μας, κατά τόπους έστω, το προνόμιο της ρύθμισης του χρόνου.

Γιατί αυτό είναι, στο τέλος, η ποιητική δράση: όχι απλώς «ο ρυθμός», αλλά μία ρύθμιση του χρόνου που επαφίεται ολοκληρωτικά σε εμάς.

Αρα διαβάστε ένα ποίημα τη φορά. Σιωπήστε μπροστά του κι ύστερα υπεραναλύστε το. Διαβάστε το από κοντά, από εξονυχιστικά κοντά – περιεργαστείτε το (κατά τα πρότυπα του αγγλοσαξονικού close reading – της «εκ του σύνεγγυς ανάγνωσης»). Φανείτε αμήχανοι, αλλά δεκτικά αμήχανοι, στην αρχή κι έπειτα απελευθερώστε πάνω του όλη τη δημιουργική αναγνωστική σας ενέργεια κι ενάργεια. Treasure it, δηλαδή αποθησαυρίστε το – συλλέξτε και συγκεντρώστε τα πνευματικά και υλικά του αγαθά (γιατί το ποίημα είναι και ένα υλικό σώμα)! Οταν σκέφτεστε ή μιλάτε για μια συλλογή, για ένα ποιητικό βιβλίο, μη γενικολογείτε – αντ’ αυτού, αναλύστε ένα ποίημα, πείτε τι σημαίνει, κάντε το λιανά, και μαζί με όλα τα «λιανά» όλων των άλλων αναγνωστών του, αυτό το ένα ποίημα θα σημάνει και κάτι συλλογικό.

Κι όπου βρίσκεστε αντιμέτωποι με μια μεγάλη σύνθεση, ένα συνθετικό ποίημα (ας πούμε ένα έπος), δείτε το σαν μια σειρά ποιητικών πυκνώσεων και αραιώσεων, σαν ένα δάσος που αποτελείται όχι από δέντρα, αλλά από δάση. Ετσι μόνο, λίγο – λίγο, θα το χαρείτε και αυτό – μία ομηρική παρομοίωση τη φορά. Κι ακόμα, μην επιφυλάσσετε αυτή τη λεπτομερή και σχολαστική ματιά σας μόνο για τα ήδη καθιερωμένα ποιήματα του Κανόνος των μειζόνων. Δώστε την ίδια προσοχή και σε ένα νέο ποίημα, αλλιώς αυτό ποτέ του δεν θα ζήσει πραγματικά. Η ζωή του επαφίεται στη σχολαστική αγάπη που θα του δείξετε. Για κάθε γνωστό ποίημα, για καθεμία «Ιθάκη», σκεφθείτε: Τα αναγνωστικά σε 100 χρόνια υπάρχει περίπτωση να σταματούν στο 1911 (έτος δημοσίευσης της «Ιθάκης») ή στο 1996 (έτος θανάτου του τελευταίου μείζονος Οδυσσέα – του Ελύτη); Αρα το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν άλλα σημαντικά ποιήματα, αλλά το ποια θα είναι αυτά. Εμείς θα το (συν)αποφασίσουμε αυτό, εμείς ως αγαπητικοί, επίμονοι αναγνώστες.

Επομένως, εστιάστε όλη σας την προσοχή, με όλη τη διανοητική κι αισθητική και συναισθηματική της ποιότητα, σε αυτό το ένα ποίημα. Ετσι μόνον το ποίημα θα δράσει πλήρως, έτσι μόνο θα γίνει και για σας πράγμα – μέρος μιας δρώσας πραγματικότητας.

Και αφού «ένα ποίημα αρκεί», ορίστε ένα τετράστιχο από τη συλλογή «Drapetomania» της Γιάννας Μπούκοβα (2018), που βγήκε απ’ τις εκδόσεις της Μικρής Αρκτου μες στη χρυσαφένια τύρβη των Χριστουγέννων και δεν ακούστηκε, αλλά σίγουρα θα ακουστεί αν το θελήσουμε αρκετά αρκετοί. Κάτι λέει (και) για τη μέθοδο που σας συνέστησα. Διαβάστε το, κι ελάτε διαβασμένοι την επόμενη φορά!

«Οποιος αγαπάει τα μικρά τον αγαπάνε τα μεγάλα

και ένας λάκκος με ανθρώπους

παράγει λουλούδια και μέλισσες.

Η ομορφιά νικάει πάντα στο φινάλε».