Η προσφυγική κρίση, ο λαϊκισμός και η παραπληροφόρηση στην Ευρώπη

Η προσφυγική κρίση αποτελεί ένα από τα βασικότερα πολιτικά ζητήματα τα οποία διχάζουν σήμερα την Ευρώπη. Ολοένα και περισσότερο, στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα κυριαρχούν ηγέτες με ρητορική λαϊκισμού και αυστηρότερες πολιτικές για τη μετανάστευση. Η περίπτωση του Viktor Orban, πρωθυπουργού της Ουγγαρίας και ηγέτη του συνασπισμού FIDESZ-KDNP, αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. «Η μαζική μετανάστευση φέρνει περισσότερες τρομοκρατικές απειλές» δήλωνε ο Orban την παραμονή των εκλογών, λέγοντας ακόμη πως «όταν υπάρχουν πολλοί μετανάστες, οι γυναίκες κινδυνεύουν να πέσουν θύματα βίαιων επιθέσεων». Την ημέρα των εκλογών, την 8η Απριλίου, 2018, ο συνασπισμός FIDESZ-KDNP σημείωσε μια ιστορική νίκη.

Στη νίκη του αυτή συνέβαλε και η διάδοση διαφόρων θεωριών συνωμοσίας και ψευδών ειδήσεων, με αυτή της Natalie Contessa να αποτελεί τη δημοφιλέστερη. Η Contessa, μια γυναίκα με διπλή, όπως ισχυρίστηκε σε ουγγρικό τηλεοπτικό σταθμό, υπηκοότητα (ουγγρική και σουηδική), μετακόμισε πίσω στην Ουγγαρία, επειδή δεν ένιωθε πια ασφαλής στην Στοκχόλμη. Το ενδεχόμενο επίθεσης από μουσουλμάνους μετανάστες, σύμφωνα με όσα δήλωνε τον Μάρτιο του 2018, την οδήγησαν στο να φύγει από τη Σουηδία, έπειτα από 40 χρόνια παραμονής.

Η ιστορία αυτή αποδείχθηκε, έπειτα από δημοσιογραφικές έρευνες, ψευδής. Το βίντεο, ωστόσο, της συνέντευξής της συνέχισε να εμφανίζεται κανονικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ έως τη στιγμή που, εν τέλει, το Facebook το διέγραψε, το είχαν παρακολουθήσει περισσότεροι από ένα εκατομμύριο θεατές.

Μια ρητορική, λοιπόν, όπως αυτή του Orban, σε συνδυασμό με τον αυξανόμενο αριθμό ψευδών ειδήσεων όχι μόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και στα παραδοσιακά μέσα, τείνουν στο να διχάζουν τους πολίτες. Το γεγονός αυτό προκαλεί ανησυχία, ειδικά ενόψει των επερχόμενων εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τον Μάιο του 2019.

Δεν είναι όμως μόνον η Ουγγαρία. Υπάρχουν κι άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ιταλία με τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και ευρωσκεπτιστή ηγέτη του δεξιού κόμματος Lega Nord Matteo Salvini, που ακολουθούν τον δρόμο που χάραξε η προηγούμενη· την εκμετάλλευση, δηλαδή, της παραπληροφόρησης, ως εργαλείου κατά των μεταναστών.

Η προπαγάνδα, η παραπληροφόρηση και οι ψευδείς ειδήσεις εντοπίζονται στις κοινωνίες ανά τον κόσμο για αιώνες. Ωστόσο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν προσδώσει σε αυτά τα φαινόμενα μια νέα δυναμική: έχουν περισσότερους αποδέκτες και επαναλαμβάνονται διαρκώς. Οπως επισήμανε ο Seth Jones, διευθυντής του Transnational Threats Project, Center for Strategic and International Studies (CSIS), η ταχύτητα και ο ρυθμός με τον οποίο διαδίδονται οι ψευδείς ειδήσεις υποβαθμίζουν την ικανότητα του κοινού να διακρίνει τις αληθείς από τις ψευδείς και φανταστικές ειδήσεις.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα κοινωνικά μέσα και οι διαδικτυακές μηχανές αναζήτησης ήταν οι κύριοι τρόποι μέσω των οποίων οι πολίτες προσέλαβαν τις ειδήσεις τους για το 57% των χρηστών των κοινωνικών μέσων στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) το 2016. Κατά την τελευταία έρευνα του Ευρωβαρόμετρου (2018), το 80% των ευρωπαίων πολιτών πιστεύει ότι έχει συναντήσει, αρκετές φορές τον μήνα πληροφορίες που μάλλον ήταν ψευδείς ή παραπλανητικές, ενώ το 85% των ερωτηθέντων θεωρεί ότι το φαινόμενο αυτό θέτει σε κίνδυνο τη δημοκρατία.

Τον Δεκέμβριο του 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε ένα σχέδιο δράσης που περιλαμβάνει τέσσερα σημαντικά βήματα. Το πρώτο προτείνει την σύνδεση της επαλήθευσης των γεγονότων με τη συλλογική γνώση. Το δεύτερο συνιστά την ενίσχυση της ηλεκτρονικής ευθύνης. Το τρίτο προτείνει την ευαισθητοποίηση, μέσω της ενίσχυσης της παιδείας και του εκγραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Το τέταρτο προτείνει τη συνεργασία του ιδιωτικού τομέα για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης.

Η Google ανακοίνωσε ότι θα δημοσιοποιήσει την ταυτότητα των οργανισμών που θα πληρώνουν για πολιτικές διαφημίσεις κατά τη διάρκεια των ευρωεκλογών του 2019. Εισάγει, επίσης, μια νέα διαδικασία για την επαλήθευση αυτών των ταυτοτήτων, ενώ μια παρόμοια πρωτοβουλία ανακοινώθηκε και από τη Facebook.

Εκτός Ευρώπης, οι ειδησεογραφικοί οργανισμοί αντιμετωπίζουν τις ψευδείς ειδήσεις κατά τον ίδιο τρόπο: ως απειλή, και μάλιστα σοβαρή, για την δημοκρατία. «Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς ελευθερία του Τύπου» δήλωσε ο Martin Baron, αρχισυντάκτης της εφημερίδας «The Washington Post».

Οι Ιωάννα Μ. Κωστοπούλου, Μαγδαληνή Γκόγκου, Αννα Λαμπροπούλου, Ζωή – Χάρις Μπελενιώτη, Σοφοκλής Γερούλης, Νίκος Βασιλάκης, Βάιος Χάρμπας, Ηλίας Νικέζης, Κωνσταντίνος Κούγκας και Ντιέγκο Σάεζ είναι μεταπτυχιακοί φοιτητές στο Τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ του ΑΠΘ