Ψευδείς ειδήσεις και θρησκεία: δηλητήριο στις κοινωνίες

Η δολοφονική επίθεση σε τεμένη της Νέας Ζηλανδίας, μια από τις πιο ήσυχες και απομακρυσμένες χώρες του κόσμου, από λευκό άνδρα με αντιμουσουλμανικό μένος, έφερε στο προσκήνιο, με τον πλέον δραματικό τρόπο, τη μισαλλοδοξία και τον λόγο περί μίσους που ελλοχεύουν σε μεγάλο βαθμό στις ψευδείς ειδήσεις αλλά και στη στερεοτυπική απεικόνιση της θρησκείας, κυρίως του Ισλάμ. «Ειδήσεις» που κυριαρχούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και που πολύ συχνά μονοπωλούν πρωτοσέλιδα, τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές αλλά και διάφορες δημόσιες συζητήσεις.

Το ζήτημα ακριβώς της παραπληροφόρησης, ενώ έχει απασχολήσει εκτενώς τη διεθνή κοινή γνώμη, τα ΜΜΕ, τους πολιτικούς και ακαδημαϊκούς χώρους, έχει ελάχιστα έως τώρα αναδείξει τη σημασία των ψευδών ειδήσεων για τη θρησκεία. Πρόκειται για ένα σημαντικό έλλειμμα στην πληροφόρηση με πολύ σοβαρές επιπτώσεις, καθώς οι ψευδείς ειδήσεις γύρω από θρησκευτικά θέματα α) παίζουν κυρίαρχο ρόλο στο υποσυνείδητο των αποδεκτών τους, το οποίο σε μεγάλο βαθμό είναι «συντηρητικό», β) έχουν μεγάλη απήχηση και γρήγορη διάδοση, γ) δημιουργούν αίσθημα συστράτευσης στο κοινό τους, με κοινό σκοπό τη διάσωση της «αλήθειας» και δ) μοιραία γίνονται εργαλείο κομματικής, θρησκευτικής και εθνικιστικής «χειραγώγησης». Τα κανάλια επίσης της πληροφόρησης σε τέτοιου είδους θρησκευτικά θέματα, μονοπωλούνται από πολύ συγκεκριμένους κύκλους, οι οποίοι στην πλειονότητά τους διακρίνονται ή για μονομερή πληροφόρηση και μη ικανότητα ευρείας σκέψης και κατανόησης της πολλαπλότητας του κόσμου ή για καλλιέργεια θρησκευτικού μίσους, μισαλλοδοξίας και θρησκευτικού απομονωτισμού. Τέλος, η αύξηση που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στις σχετικές ενημερωτικές σελίδες με πρώτες τις ιστοσελίδες, και δευτερευόντως τις εφημερίδες και τα τηλεοπτικά προγράμματα, υπογραμμίζουν ακριβώς την ανάγκη αντιμετώπισης του ζητήματος, τουλάχιστον με την άμεση εγρήγορση προς αποκατάσταση της ορθής πληροφόρησης.

Το όλο θέμα της παραπληροφόρησης έχει δύο κύριες διαστάσεις, με πολλές βέβαια επιμέρους συνέπειες: η μια αφορά στην ουσία των θρησκειών, καθώς οι ψευδείς ειδήσεις εστιάζονται στις πλείστες των περιπτώσεων σε σκληρές θεολογικές ερμηνείες, ακραίες θρησκευτικές διδαχές και είναι φορείς σκοτεινών νοημάτων και μηνυμάτων, με μεσσιανικές και προφητικές υποσχέσεις, δημιουργώντας έτσι επικίνδυνες παρανοήσεις και διαστρεβλώσεις και καλλιεργώντας την αίσθηση ύπαρξης εχθρών και «θρησκευτικών πολέμων». Η δεύτερη σχετίζεται με τις πολιτικές, ιδεολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις, καθώς πολλές από τις «ειδήσεις» αυτές αποσκοπούν στο να δημιουργήσουν θολές ιδεολογικές αναφορές ώστε να συμπήξουν ετερόκλητες και έωλες κοινωνικές ομαδοποιήσεις.

Οι ψευδείς περί θρησκείας ειδήσεις έχουν πολλά κοινά μεταξύ τους. Ενισχύουν την ισλαμοφοβία και τον αντισημιτισμό, παρακινούν στον θρησκευτικό εξτρεμισμό, με πιο γνωστό το παράδειγμα των ισλαμικών ριζοσπαστικών κινημάτων, προωθούν μια διαστρεβλωμένη κοινή αντίληψη της «ιστορίας», σύμφωνα με την οποία τόσο το Ισλάμ όσο και ο Χριστιανισμός είναι δύο αντιτιθέμενοι κόσμοι, προορισμένοι να συγκρούονται μεταξύ τους, σε έναν αέναο αγώνα για παγκόσμια κυριαρχία. Στο πλαίσιο αυτό, δεν υπάρχει χώρος για σύγκλιση ή αμοιβαία κατανόηση, παρά μόνον σύγκρουση και επικράτηση του ενός σε βάρος του άλλου. Πρόκειται για εργαλειοποίηση της «ιστορίας» πάνω σε μια βάση ανιστορική, με ομογενοποιήσεις και ισοπεδωτικές κατανοήσεις.

Στη χώρα μας οι ψευδείς ειδήσεις που κατακλύζουν το Διαδίκτυο αλλά και πολλά πρωτοσέλιδα πολύ συγκεκριμένων εφημερίδων, έχουν ως στόχο την υπονόμευση της δημοκρατίας, την εκμετάλλευση της πίστης και την ενίσχυση μιας στρεβλής θρησκευτικότητας, προκειμένου να αναπαραγάγουν κλίμα μισαλλοδοξίας και φανατισμού είτε εναντίον άλλων θρησκειών και των πιστών τους, είτε προς όφελος κατασκευής πολιτικών αφηγήσεων στις οποίες κυριαρχεί ο φόβος, η συνωμοσιολογία και η βία απέναντι στο διαφορετικό, ακόμη κι όταν αυτό ανήκει στην κοινή θρησκευτική παράδοση αλλά δεν συντάσσεται με τέτοιου είδους θρησκευτικά ιδεολογήματα.

Από τα παραπάνω προκύπτει η αναγκαιότητα κατανόησης και αποδόμησης των ψευδών ειδήσεων περί θρησκείας/ων, οι οποίες όσο «αθώες» και «πρωτόγονες» κι αν φαίνονται στον σκεπτόμενο άνθρωπο, λειτουργούν σαν δηλητήριο στις κοινωνίες.

Ο Νίκος Παναγιώτου είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ του ΑΠΘ. Η Αγγελική Ζιάκα είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Θεολογίας του ΑΠΘ