Η ΕΕ και η πρόκληση της μετα-αλήθειας

Σήμερα, στην ΕΕ γινόμαστε μάρτυρες της διάδοσης διαστρεβλωμένων πληροφοριών και της κατανόησης των πολιτικών προβλημάτων μέσα από απλές και συναισθηματικές αφηγήσεις. Η εξέλιξη αυτή διευκολύνει την κατασκευή φερόμενων ως κρυφών αληθειών πίσω από την πραγματικότητα. Ενθαρρύνει την πεποίθηση ότι τα γεγονότα δεν θα πρέπει να καθοδηγούν τη γνώση/τις πράξεις των πολιτών. Το επιχείρημα είναι ότι η επιστημονική ή η εμπειρική αλήθεια δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη, αλλά να αντιμετωπίζεται, όχι μόνο ως κάτι σχετικό αλλά και ως κάτι εξαρτώμενο από ισχυρά πολιτικά/οικονομικά συμφέροντα.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Σημαντικές είναι οι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο η γνώση και η πληροφορία φτάνουν στο κοινό. Αυτό περιλαμβάνει τη μετατόπιση στην κουλτούρα της επικοινωνίας, με τους πολιτικούς να χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να επικοινωνούν απευθείας με τους οπαδούς τους και την προσαρμογή των δημοσιογράφων/ΜΜΕ στο επιχειρηματικό μοντέλο της ψηφιακής εποχής, όπου όλα βασίζονται σε κλικ, viral ιστορίες και όχι σε γεγονότα. Χωρίς την πρακτική της εκτεταμένης έρευνας και την επιστράτευση επιχειρημάτων βασισμένων σε γεγονότα και εμπειρογνωσία, ωστόσο, η δημόσια επικοινωνία χάνει τη διαλογική ζωτικότητά της – και ειδικότερα όταν δημαγωγοί πολιτικοί, που διατείνονται ότι υπάρχει μόνο η αυθεντική βούληση του «λαού» και μιλούν στο όνομά του, ενισχύουν με τον λόγο τους την απατηλή ιδέα του κρατοκεντρισμού και την ανάγκη προάσπισης των συνόρων και της ταυτότητας των κρατών-μελών και καλλιεργούν την κατασκευή υπεραπλουστευτικών επιχειρημάτων πίσω από την πολιτική και οικονομική πραγματικότητα, δηλαδή ότι η ΕΕ είναι μια συνωμοσία «καπιταλιστών», ένας κακόβουλος παράγοντας, που «στραγγίζει» και επιδιώκει την πολιτισμική σύνθλιψη των λαών της.

Δεν αρκεί, όμως, να κατηγορούμε μόνο το Facebook, τον Τραμπ ή τον Πούτιν, ότι έφεραν τη μετα-αλήθεια. Η ΕΕ, παρά την υπαρξιακή κρίση που σήμερα βιώνει, αγκιστρωμένη στη λογική της αέναης προσαρμογής στην οικονομική/χρηματιστική παγκοσμιοποίηση, δεν αναπτύσσει τις κατάλληλες διαδικασίες και χώρους που θα της επιτρέψει να «ακούσει καλύτερα» τις κοινωνίες που ζουν σήμερα στην ανασφάλεια και τον φόβο. Συνεπώς, το φαινόμενο της μετα-αλήθειας συμβαδίζει με την αυξανόμενη δυσαρέσκεια των πολιτών και είναι και αποτέλεσμα της εκτεταμένης απώλειας εμπιστοσύνης και πίστης προς τις κατεστημένες πολιτικές δυνάμεις των κρατών-μελών.

Η κρίση, όμως, δεν θα έπρεπε να παράγει απαραίτητα δημαγωγούς που επενδύουν στη μετα-αλήθεια. Οι δημοκρατίες συνεχώς αντιμετωπίζουν και δημιουργούν κρίσεις και διαθέτουν πόρους για την επίλυσή τους. Που σημαίνει ότι αν οι ηγέτες/θεσμοί της ΕΕ επιθυμούν να διαχειριστούν τη μετα-αλήθεια οφείλουν να ενισχύσουν τη συμμετοχή των ευρωπαίων πολιτών στις προκλήσεις του πραγματικού κόσμου. Πώς θα επιλυθούν τα σημερινά προβλήματα της ΕΕ αν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι πολιτικοί δεν αναγνωρίσουν τις ανεπάρκειες και τους περιορισμούς της ΕΕ; Πώς θα μπορέσουν οι πολίτες να γνωρίζουν την αλήθεια για τον κόσμο σήμερα αν δεν μπορούν να κατανοήσουν το πόσο σύνθετα είναι τα προβλήματα και πόσο περίπλοκες είναι οι πολιτικές διαδικασίες; Αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ οφείλει να ενθαρρύνει και να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών αναφορικά με τα κυρίαρχα, και υπερβολικά θεμελιωδώς πολιτικά, ζητήματα της σημερινής εποχής, με στόχο όχι μόνο την ενίσχυση ενίσχυσης της διαφάνειας, της νομιμότητας και επομένως και της αποτελεσματικότητάς της, αλλά και την ανάπτυξη λογικών που διαχωρίζουν την πραγματικότητα από τη φαντασία, που στηρίζονται σε έγκυρα στοιχεία και γεγονότα, και διευκολύνουν την επιδιόρθωση των ατελειών της παρά την καταστροφή της.  Μόνο έτσι θα υποχωρήσει η μετα-αλήθεια.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων, κάτοχος της έδρας Jean Monnet στο ΑΠΘ