Η Τέχνη στα χρόνια του φαίνεσθαι

Δεν ξέρω σε ποιον φωτεινό εγκέφαλο φύτρωσε για πρώτη φορά η ιδέα των κούφιων βιβλίων, αλλά και δεν διατηρώ την παραμικρή αμφιβολία πως, έτσι κι έσπευσε να κατοχυρώσει την πατέντα, θα κολύμπησε εφεξής στο χρυσάφι. Μπορεί βέβαια να μην ήταν τόσο διορατικός ή σβέλτος, η ιδέα του να διέρρευσε από δικές του ακριτομυθίες σε άλλους ατσίδες κι εκείνοι να καρπώθηκαν τα κέρδη από τη θεϊκή του έμπνευση. Η ιδέα αυτή καθαυτήν πάλι μπορεί να προέκυψε από μια προγενέστερη μήτρα παρεμφερών ιδεών, όπως τα κούφια σκηνικά της Τσινετσιτά ή οι κούφιες βαλίτσες στα μυθιστορήματα κατασκοπείας. Anyway. Οποια και αν ήταν η καταγωγή της, η ιδέα των κούφιων βιβλίων έλυσε το χρόνιο πρόβλημα αναρίθμητων νεόπλουτων με φθηνό και χρηστικό τρόπο: πώς κατορθώνεις να γεμίσεις μια αχανή βιβλιοθήκη με σπουδαίους τίτλους χωρίς ταυτόχρονα να ξηλώσεις την τσέπη σου;

Τη γεμίζεις με ράχες. Ράχες βιβλίων χωρίς βιβλία. Διατηρείς τη βάσιμη ελπίδα πως οι επισκέπτες σου – νεόπλουτοι, κατά πάσα πιθανότητα, όπως κι εσύ – δεν θα απλώσουν τα κουλά τους στις ράχες, ώστε να διαπιστώσουν πως οι ράχες είναι ρηχές (για να κάνουμε κι ένα σαχλό λογοπαίγνιο). Από την άλλη πλευρά, εάν φοβάσαι ότι μπορεί να πέσεις και σε κανέναν περίεργο ξερόλα, που θα θελήσει να τσεκάρει αν και κατά πόσον αυτούς τους σπουδαίους τίτλους όντως τους διάβασες, δύνασαι να προμηθευτείς έναντι συμβολικού αντιτίμου ένα βιβλιαράκι με τις περιλήψεις όλων των «αθάνατων έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας» (και η εν λόγω πατέντα πούλησε τα κέρατά της). Τι διάολο, από εκεί κι έπειτα; Πόσο να σε «εξετάσει» ο περίεργος πια; Δεν θα δώσεις και Πανελλαδικές.

Παρόμοιο πεπρωμένο αναμένει και τους πίνακες ζωγραφικής, όταν τους αντιμετωπίζεις ως εναλλακτικές ταπετσαρίες. Δεν έχει σημασία αν η τεχνική του πίνακα είναι παραδοσιακή ή μοντέρνα, αρκεί να μη σου βαραίνει τη διάθεση, δεδομένου ότι ο πίνακας θα κατσικωθεί στο σαλόνι σου και, θέλοντας και μη, θα περνάς από μπροστά του πολλάκις κατά τη διάρκεια της ημέρας. Ούτως εχόντων των πραγμάτων, ένας μοντέρνος πίνακας με απαλά χρώματα είναι προτιμότερος από έναν παραδοσιακό μουντρούχο που σε καταθλίβει. Το παν είναι να καλύπτεις το κενό στον τοίχο σου χωρίς εκπτώσεις στην ψυχική σου ευεξία. Δεν θα περάσει και ο Τουλούζ – Λoτρέκ να σου ζητήσει τον λόγο.

Από το κοινό κισμέτ – «βάλτε κάτι εδώ, να καλλωπίσετε το περιβάλλον» – δεν εξαιρούνται ούτε τα αγάλματα σε δημόσιους χώρους. Συνήθως επιλέγεται κάτι το «ηρωικόν και πένθιμον», που να συνάδει με τους ηρωικούς αγώνες της φυλής, σπανιότερα όμως συναπαντάμε και πιο προχωρημένους πειραματισμούς με λιγότερο αιμοσταγή θέματα. Ο Δρομέας του Κώστα Βαρώτσου εμπίπτει σε αυτή τη θεματολογία. Δίχως καμία πρόθεση να μπω στα χωράφια των τεχνοκριτικών (οπότε οι γέλωτες περιττεύουν), από ό,τι είναι εμφανές και σε ένα πλημμελώς εξασκημένο μάτι, θα έλεγα ότι ο Δρομέας είναι ένα σύγχρονο σχόλιο πάνω στα αντίστοιχα αγάλματα Δρομέων, είτε αυθεντικών της αρχαιότητας, είτε νεοκλασικών αντιγράφων. Με αρκετή δόση αυθαιρεσίας – ας με συγχωρέσει ο Βαρώτσος – θα έλεγα ότι είναι κι ένα αιχμηρό (κυριολεκτικά) σχόλιο πάνω στην προγονοπληξία μας. Πάνω στο καρακιτσαριό που μαστίζει άλλους δημόσιους χώρους, λιγότερο τυχερούς από τον χώρο απέναντι από το Χίλτον.

Επιτρέψτε μου σε αυτό το σημείο να αποσυρθώ από την αυτοσχέδια δίκη καλλιτεχνικών προθέσεων και να μεταφερθώ στο υπουργείο Πολιτισμού. Η νυν υπουργός Πολιτισμού, η Μυρσίνη Ζορμπά, είναι παλιά γνώριμη. Ηταν αμφίθυμα τα συναισθήματά μου πέρυσι τον Αύγουστο, όταν ανέλαβε το πολύπαθο υπουργείο, και μπήκα στον πειρασμό να τα περιγράψω τότε στα «ΝΕΑ». Αντιγράφω επί λέξει: «Από τη μια μεριά, σε καιρούς που οι κυβερνητικοί ανασχηματισμοί είναι απλώς το πρόσχημα για να αποκατασταθούν διαταραγμένες κομματικές ισορροπίες, χαίρεσαι να βλέπεις να διορίζονται κάπου κάπου και υπουργοί που, αν μη τι άλλο, γνωρίζουν σε βάθος το αντικείμενό τους. Η Μυρσίνη Ζορμπά είναι μια τέτοια περίπτωση. Ιθύνων νους των εκδόσεων Οδυσσέας – μαζί με τον αείμνηστο Τίτο Μυλωνόπουλο -, διευθύντρια επί σειρά ετών του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, ευρωβουλευτίνα του σημιτικού ΠΑΣΟΚ – σε μια εποχή που ίσχυε ακόμη η λίστα στις ευρωεκλογές και το να μπεις σε εκλόγιμη θέση του πράσινου ψηφοδελτίου σήμαινε αυτομάτως ότι χαίρεις της πλήρους εμπιστοσύνης του Κώστα Σημίτη. Δύσκολα θα έλεγες ότι δεν είναι ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση. Από την άλλη μεριά, πώς να μην επισημάνεις ότι δίνει χείρα βοηθείας (και άλλοθι) σ’ εκείνον ακριβώς τον υβριδικό αριστεροακροδεξιό συνασπισμό που πήρε την εξουσία διασύροντας, υπονομεύοντας και χλευάζοντας άτομα όπως η ίδια. Μπράβο, Μυρσίνη. Μπράβο και κρίμα».

Από τον περσινό Αύγουστο δεν μας χωρίζουν μονάχα επτά μήνες. Μας χωρίζει κι ένα γαϊτανάκι πολιτικής υποκρισίας, από τα πιο ξετσίπωτα που παρακολουθήσαμε κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο. Τότε δεν σε ξένιζε ακόμη το θράσος ενός ανεκδιήγητου δημοσιογράφου της «Εφημερίδας των Συντακτών» να χαρακτηρίσει την άρτι διορισθείσα υπουργό Πολιτισμού ως «σημιτικό ρετάλι». Τότε μπορεί να είχαν μπει ήδη τα θεμέλια, αλλά δεν είχε στεριώσει ακόμη η «Γέφυρα» του ΣΥΡΙΖΑ με τους σοσιαλδημοκράτες – τουτέστιν, με τα χθεσινά του θύματα. Τότε η κυβερνητική συνεργασία επί τέσσερα χρόνια του ΣΥΡΙΖΑ με τους Ψεκασμένους εμπόδιζε τους «πρόθυμους» εκ μέρους της Κεντροαριστεράς να αποβάλουν και το τελευταίο φύλλο συκής, να εγκαταλείψουν και τα τελευταία προσχήματα. Τότε ο έγκριτος ιστορικός Αντώνης Λιάκος δεν ένιωθε ακόμη την ανάγκη να διαγράψει από το επίσημο βιογραφικό του τη «σημιτική περίοδο». Θυμάμαι έντονα τον Λιάκο στο Βυζαντινό Μουσείο τον Μάιο του 2003 (μαζί με τον αείμνηστο Δημήτρη Μαρωνίτη κι εμένα στο πάνελ των παρουσιαστών), ενώπιον της Δάφνης Σημίτη και του μισού σημιτικού υπουργικού συμβουλίου, να πλέκει με θερμά λόγια το εγκώμιο για την «Αναλαμπή», το πιο πρόσφατο τότε βιβλίο του μακαρίτη Νίκου Θέμελη, του πιο στενού συμβούλου του τότε πρωθυπουργού… Το «έσβησε» και αυτό ο Λιάκος; Πόσες αποσβέσεις αντέχει μια μνήμη προτού απολέσει την αξιοπρέπειά της;

Οχι. Δεν πιστεύω ότι η Μυρσίνη Ζορμπά – με την παιδεία της και την αισθητική της – μεταλλάχθηκε σε τέτοιο βαθμό ώστε να εμπνευστεί την ανταλλαγή ενός έργου τέχνης με έναν κιτσάτο Μεγαλέξαντρο. Αρνούμαι να δεχτώ ότι ανάλογη ιδέα μπορεί να πέρασε από το δικό της μυαλό. Περισσότερο με καθησυχάζει το ενδεχόμενο να ήταν έμπνευση κάποιου κομματόσκυλου, από εκείνα που έχουν αχταρμά μέσα στο κεφάλι τους τη «συναδέλφωση των λαών» με την «αγοραία τέχνη»· μονάχα που, έτσι κι αλλιώς, ο λεκές χρεώνεται στη Μυρσίνη.