Η δύσπιστη αναθεώρηση

Με τη χθεσινή της απόφαση, η Βουλή ολοκλήρωσε το πρώτο στάδιο της αναθεωρητικής διαδικασίας, προσδιορίζοντας τις διατάξεις που η επόμενη Βουλή δύναται να αναθεωρήσει. Η διαδικασία εξελίχθηκε ομαλά, η συζήτηση στην Επιτροπή ήταν διεξοδική, ενώ προηγήθηκε μακρά περίοδος προβληματισμού. Τελικά, ευρεία συναίνεση επιτεύχθηκε μόνο σε ορισμένα θεσμικής φύσης ζητήματα (αποσύνδεση προεδρικής εκλογής από διάλυση Βουλής, ποινική ευθύνη υπουργών, βουλευτικές ασυλίες). Για το πρώτο, παρά τις επιμέρους διαφορές, διαμορφώθηκε κοινός τόπος στη σημασία της σταθερότητας του κυβερνητικού κύκλου. Από την άλλη πλευρά, οι εμβληματικές προτάσεις των μεγάλων κομμάτων (θρησκευτική ουδετερότητα, ανώτατη εκπαίδευση) δεν έτυχαν αντίστοιχης αμοιβαίας αποδοχής.

Ετσι, καθίσταται εφικτή μία περιορισμένης έκτασης αναθεώρηση για την αλλαγή οργανωτικών διατάξεων που είναι λίαν προβληματικές. Αυτό είχε προτείνει σε τούτες τις σελίδες ο Νίκος Αλιβιζάτος πριν από ένα έτος και είχαμε υποστηρίξει (επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη διαμόρφωσης κοινού τόπου και σε μείζονα ζητήματα ουσίας). Ωστόσο, αυτό το εγχείρημα έχει όρια. Πρώτον, δεν περιλαμβάνονται στην απόφαση διατάξεις για τις οποίες υπήρξε ώριμο αίτημα αναθεώρησης (π.χ. επιλογή προεδρείων ανωτάτων δικαστηρίων). Δεύτερον, η ολοκλήρωση της αναθεώρησης θα εμποδίζει την κίνηση νέας διαδικασίας για τα επόμενα πέντε έτη (η σχετική διάταξη δεν κρίθηκε αναθεωρητέα). Ετσι, δεν αποκλείεται η κοινοβουλευτική πλειοψηφία στη νέα Βουλή να ματαιώσει την αναθεώρηση (ιδίως εάν μπορούν να συγκεντρωθούν 180 ψήφοι για την εκλογή Προέδρου το 2020 υπό την ισχύουσα ρύθμιση).

Εξήγηση για τις ευκαιρίες που δεν αξιοποιήθηκαν παρέχει η αμοιβαία δυσπιστία. Παράπλευρη εκδήλωση ήταν η μάλλον υπερβολική συζήτηση για τις δεσμεύσεις της επόμενης Βουλής από τις πολιτικές κατευθύνσεις της πρότασης που θα υπερψηφίσει η πρώτη Βουλή. Η προσωπική μου αντίληψη είναι ότι η πρώτη Βουλή μπορεί να θέσει θεματικά όρια στη δεύτερη, αλλά δεν μπορεί να δεσμεύσει τον τρόπο με τον οποίο η επόμενη Βουλή θα σκεφτεί δικαιοπολιτικά. Κάτι τέτοιο θα προσέβαλε την πολιτική αυτονομία που κάθε Βουλή διαθέτει.

Η συζήτηση περί δεσμεύσεως της επόμενης Βουλής συνδέθηκε, μάλλον παράδοξα, με το ζήτημα της προεδρικής εκλογής. Προσωπικά διατηρώ επιφυλάξεις για αμφότερες τις βασικές προτάσεις, δηλαδή για την άμεση εκλογή από τον λαό και για την καθιέρωση πλειοψηφίας 151 ψήφων στην τρίτη ψηφοφορία. Η προσφυγή στον λαό θα εξελιχθεί σε δημοψήφισμα κατά της κυβέρνησης, ενώ η μείωση της απαιτούμενης πλειοψηφίας ενδέχεται να επηρεάσει το υπερκομματικό κύρος του Προέδρου. Η πρόβλεψη άμεσης εκλογής δεν φαίνεται να είναι πλέον εφικτή, διότι θα ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με το άρθρο 30 το οποίο δεν κρίθηκε αναθεωρητέο. Είναι σκόπιμο να διερευνηθούν ενδιάμεσες προτάσεις (π.χ. παράταση της θητείας του απερχόμενου Προέδρου).

Εάν η αναθεώρηση του 1986 ήταν συγκρουσιακή και η αναθεώρηση του 2001 συναινετική, η τρέχουσα διαδικασία προδικάζει για μια εφικτή αλλά δύσπιστη αναθεώρηση.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ