Ναι στην Ευρώπη, όχι στους θεσμούς

Παρά τις συνεχείς και αλληλεξαρτώμενες σχέσεις μεταξύ κρατών και πολιτών, που δημιουργούνται από το κεφάλαιο, το εμπόριο, την ανθρώπινη κινητικότητα και συνδέουν τα κράτη – μέλη της ΕΕ, οι εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΕΚ) χαρακτηρίζονται από το φαινόμενο της «εσωτερικοποίησης», δηλαδή από την προσαρμογή των εξελίξεων της ΕΕ στις εθνικές αφηγήσεις, πεποιθήσεις και αγωνίες. Η ΕΕ μετατρέπεται, επομένως, σε μια προσθήκη του έθνους αποτελώντας απλώς έναν ακόμα χώρο στον οποίο το τελευταίο «μιλάει στον εαυτό του» – ή έναν χώρο τον οποίο μπορεί κάθε έθνος να τον κατηγορεί όποτε κάτι πάει στραβά.

Σήμερα, μελετώντας κανείς τις μετρήσεις του Ευρωβαρόμετρου, συμπεραίνει ότι η πλειοψηφία των πολιτών της ΕΕ, παρά τον αυξανόμενο σκεπτικισμό και την ανασφάλεια που έχουν δημιουργήσει οι πρόσφατες κρίσεις, συνεχίζουν να πιστεύουν ότι τα κράτη τους έχουν επωφεληθεί από τη συμμετοχή τους στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Εκτιμούν ιδιαίτερα την ελεύθερη διακίνηση ανθρώπων, προϊόντων, υπηρεσιών και ιδεών, καθώς και τη δυνατότητα που προσφέρεται για τη συλλογική αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων.

Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι να σταθεί κανείς μόνο στις πεποιθήσεις που σχετίζονται με τις αξίες της ΕE, αλλά και με τις αντιλήψεις που αφορούν τους θεσμούς της ΕΕ. Εδώ υπάρχει πρόβλημα. Υπάρχει μια γενικευμένη δυσαρέσκεια με τη λειτουργία των θεσμών. Εξάλλου, όπως υπογραμμίζεται και από τα χαμηλά ποσοστά συμμετοχής στις εκλογές του ΕΚ, οι πολίτες των κρατών – μελών αισθάνονται ότι δεν έχουν «φωνή» στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Για πολλούς πολίτες η διαδικασία της ολοκλήρωσης ήταν και παραμένει ένα σχέδιο των «ελίτ» και οι πολύπλοκες / πολυδιάστατες μορφές διακυβέρνησης της ΕΕ δεν τους επιτρέπουν να κατανοήσουν τους ρόλους των θεσμών, τους οποίους αντιλαμβάνονται ως μια ενιαία και απόμακρη οντότητα και υποτιμητικά αναφέρονται σε αυτούς με τον όρο «Βρυξέλλες».

Το παράδοξο αυτό, πίστη στις αξίες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αλλά δυσαρέσκεια με τους θεσμούς, αναπτύσσεται στη βάση μιας αλυσίδας ελλιπούς και ανεπαρκούς επικοινωνίας που περιλαμβάνει όλες τις εμπλεκόμενες ομάδες ενδιαφέροντος (ευρωπαϊκών θεσμών, πολιτών, ΜΜΕ και εθνικών κυβερνήσεων). Eνώ η ολοκλήρωση έχει διαταράξει τα εσωτερικά θεσμικά σχήματα και πρότυπα των κρατών – μελών, οι ηγέτες τους είναι διστακτικοί ως προς το να θέσουν τα θέματα της ΕΕ στις εθνικές πολιτικές συζητήσεις. Ως εκ τούτου, δεν βρίσκουν μόνο πιο δύσκολο να πείσουν για τις πολιτικές που διαμορφώνουν από κοινού με άλλους ηγέτες στην ΕΕ, αλλά αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερες αντιδράσεις εξαιτίας της θεσμικής επίδρασης που έχει η ολοκλήρωση. Επίσης, οι πολιτικοί των κρατών – μελών κρύβονται πίσω από πολιτικές σκοπιμότητες. Τόσο η κρίση χρέους όσο και η κρίση του Προσφυγικού εντάθηκαν επειδή οι σκοπιμότητες των εθνικών κυβερνήσεων δεν τους επέτρεψαν να συντονιστούν και να εφαρμόσουν κατάλληλες λύσεις. Προτάθηκαν λύσεις που ήταν «πολύ λίγες – πολύ αργά», όπως για παράδειγμα οι μηχανισμοί εγγύησης δανείων, ή λύσεις που ήταν λάθος (λιτότητα).

Στο εθνικό επίπεδο απουσιάζει ο δημόσιος διάλογος για την ΕΕ. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, οι κυβερνήσεις «φορτώνουν» τις ευθύνες για πολιτικές που υιοθετούν στους θεσμούς. Ελάχιστοι είναι οι πολιτικοί των κρατών – μελών που πραγματικά γνωρίζουν πώς λειτουργεί η ΕΕ και πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις, με αποτέλεσμα να κατηγορούν τις «Βρυξέλλες» για την επιβολή πολιτικών που οι κυβερνήσεις των κρατών αποφάσισαν (στο Συμβούλιο της ΕΕ) ή / και ενθάρρυναν (στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Ετσι καλλιεργείται το «σύμπτωμα» της έλλειψης πολιτικού διαλόγου και επικοινωνίας για την ΕΕ; Τι είναι αυτό το «σύμπτωμα» και ποιες οι συνέπειες για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τις δημοκρατίες των κρατών – μελών θα είναι το αντικείμενο των επόμενων κειμένων του αφιερώματος.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων ΑΠΘ, κάτοχος έδρας Jean Monnet. Το κείμενο αυτό είναι το πρώτο μιας σειράς άρθρων για τις αλήθειες και τους μύθους γύρω από τις ευρωεκλογές.