Τα φαντάσματα της… Συμφωνίας των Πρεσπών

Ενα περίεργο δημοσίευμα, μια διεκδίκηση που έχει κλείσει εδώ και πάνω από τριάντα χρόνια και μια Συμφωνία που, στην εφαρμογή της, αποδεικνύεται από την πρώτη στιγμή πιο μπερδεμένη απ’ όσο περίμενε κανείς. Το κείμενο του BBC έφερε στην επιφάνεια ανησυχίες για αλυτρωτικές αξιώσεις, μιλώντας για την «αόρατη μειονότητα Μακεδόνων» στην Ελλάδα. Παράλληλα, οι βόρειοι γείτονες, στην προσπάθεια να εξηγήσουν στους πολίτες τους τη Συμφωνία των Πρεσπών, έφεραν στην επιφάνεια τα γκρίζα σημεία και την πολυπλοκότητά της. Τι ισχύει στην πραγματικότητα; Για ποιον λόγο ανακινείται μια ξεχασμένη ιστορία;

Σλαβόφωνοι Ελληνες ή μακεδονική μειονότητα;

Εχει βάση να μιλά κανείς για μακεδονική μειονότητα σε ελληνικό έδαφος; Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, στο έδαφος που αποτελούσε την αρχαία Μακεδονία υπήρχε όντως μεγάλος αριθμός σλαβόφωνων πληθυσμών, που είχαν τη δική τους εθιμοτυπία, παράδοση και γλώσσα. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών του 1922, ωστόσο, οι ελληνόφωνοι που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αποτελούσαν πλέον την πλειονότητα. Παρ’ όλα αυτά, κυρίως στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας, υπήρχαν εκείνοι που ονόμαζαν εαυτούς «Μακεδόνες». Κάποιοι από αυτούς αφομοιώθηκαν από τον ελληνόφωνο πληθυσμό και άλλοι όχι. Για την ελληνική πλευρά, οι περισσότεροι από τους Σλαβομακεδόνες και οι απόγονοί τους δεν κατοικούν πλέον στη χώρα. Η πρώτη μεγάλη δίωξή τους έγινε κατά τη δικτατορία του Μεταξά, ενώ, μετά τον Εμφύλιο, κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία, λόγω και πολιτικών διώξεων.

Εκείνοι που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της «Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας» από την αρχή, αλλά και εκείνοι που ήρθαν τη δεκαετία του ’60, έπειτα από παρότρυνση του Τίτο, λογίζονται περίπου στους 20.000. Οταν, το 1982, η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου επέτρεψε την επιστροφή των πολιτικών προσφύγων, αναγνωρίζοντας τα δικαιώματά τους, μίλησε ρητά για εκείνους που ήταν «Ελληνες το γένος», αποκλείοντας όσους είχαν αποκτήσει σλαβομακεδονική ταυτότητα. Από τότε έως σήμερα, στην Ελλάδα ο αριθμός τους έχει μειωθεί σημαντικά, πράγμα που έχει γίνει σαφές και στην εκπροσώπησή τους στις εκλογές – στις ευρωεκλογές του 2009, τις τελευταίες που συμμετείχε, το Ουράνιο Τόξο πήρε πανελλαδικά 0,09%, λίγο περισσότερο από 4.500 ψήφους. Οι οικογένειες που έχουν απομείνει στην ευρύτερη περιοχή της Φλώρινας θεωρούνται «μεικτές», ενώ για το ελληνικό κράτος θεωρούνται σλαβόφωνοι Ελληνες. Στη χώρα, ούτως ή άλλως, η μοναδική μειονότητα που αναγνωρίζεται επισήμως είναι αυτή των μουσουλμάνων της Θράκης. Ο πολύ μικρός αριθμός τους, αλλά και το αμφίπλευρο του αυτοπροσδιορισμού τους, καθιστά τις όποιες πιθανές διεκδικήσεις από τη γείτονα χώρα σαθρές. Ακόμα και οι καταδίκες της χώρας σε διεθνή δικαστήρια δεν έχουν να κάνουν με παραβιάσεις των δικαιωμάτων μιας μειονότητας, αλλά με ατομικά και συλλογικά δικαιώματα, όπως η δημιουργία σωματείου. Κάποιοι εξ αυτών που παρακολουθούν την υπόθεση, τονίζουν πως η ανακίνησή της γίνεται διαρκώς «από τους ίδιους και τους ίδιους», χωρίς κανένα από τα δεδομένα που υπάρχουν να έχει αλλάξει. Το δημοσίευμα του BBC, ακολούθησε το Sputnik, φιλοξενώντας συνέντευξη του ιδρυτή του Ουράνιου Τόξου, Παύλου Βοσκόπουλου, που ισχυρίζεται ότι εκφράζει την αυτοαποκαλούμενη «μακεδονική μειονότητα που μιλά τη μακεδονική γλώσσα».

Τι αλλάζει με τη Συμφωνία των Πρεσπών;

Ολες οι πλευρές διαπιστώνουν πως η Συμφωνία των Πρεσπών δεν αφήνει στα Σκόπια περιθώριο για αλυτρωτικές διεκδικήσεις εντός της Ελλάδας, δεν επιτρέπει στους βόρειους γείτονες να ανοίξουν θέμα «μακεδονικής μειονότητας». Κατά μια ανάγνωση, ωστόσο, οι γκρίζες ζώνες που αφορούν την ονομασία της μακεδονικής γλώσσας και ταυτότητας επιτρέπουν το θέμα να ξαναέρθει στο προσκήνιο στο εσωτερικό της Ελλάδας – με όσους το ανακινούν να βασίζονται ειδικά στο πρώτο για την πιθανότητα διαμόρφωσης εθνικής συνείδησης. Σύμφωνα με την ίδια ανάγνωση, το δημοσίευμα του BBC είναι το πρώτο μιας σειράς παρόμοιων δημοσιευμάτων, που θα εμφανιστούν με σκοπό να εγείρουν το ζήτημα των σλαβόφωνων εντός της χώρας, δημιουργώντας «σούσουρο πάνω σε ανύπαρκτα προβλήματα» – ίσως μάλιστα, όπως υποστηρίζουν στελέχη της αντιπολίτευσης, όχι προεκλογικά, αλλά μετά τις εκλογές. Από την άλλη, έμπειρα πολιτικά στελέχη τονίζουν πως η Συμφωνία δεν μπορεί να ερμηνευθεί μικροκομματικά και δεν μπορεί να ερμηνευθεί τώρα – επισημαίνοντας πως θα χρειαστεί χρόνος για να προσδιοριστεί αν όσα συζητιούνται περί γλώσσας και ταυτότητας μπορούν να δημιουργήσουν ουσιαστικά προβλήματα τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στις σχέσεις με τη Βόρεια Μακεδονία.

Ρηµατική διακοίνωση και µπερδεµένες οδηγίες

Το μπέρδεμα που δημιουργεί ο όρος «μακεδονικός», τουλάχιστον για την ώρα, έγινε σαφές καταρχήν στην ρηματική διακοίνωση από τη Βόρεια Μακεδονία προς τα Ηνωμένα Εθνη. Εκεί, από τα Σκόπια διευκρινίζουν τον διεθνή κώδικα που αντιστοιχούν στη χώρα (MK, MKD), ξεκαθαρίζοντας ότι, όταν υπάρχει αναφορά στο κράτος, στα επίσημα όργανά του, και σε άλλες δημόσιες ή ιδιωτικές οντότητες που σχετίζονται με αυτό, μπορούν μεν να χρησιμοποιούνται ως επιθετικοί προσδιορισμοί οι φράσεις «της Δημοκρατίας της Βορείου Μακεδονίας» και «της Βορείου Μακεδονίας», όμως όχι οι λέξεις «Βορειομακεδονικός» ή «Μακεδονικός». Για οτιδήποτε άλλο που δεν υπάγεται στις συγκεκριμένες διατάξεις, ο προσδιορισμός «δύναται να είναι» η λέξη «μακεδονικός» – αντίστοιχα, εξηγούσε μετά την έκταση που πήρε το θέμα το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, και η λέξη «βορειομακεδονικός».

Κι αν αυτό δεν είναι από μόνο του αρκετά μπερδεμένο, μια σειρά από ερωταπαντήσεις που δόθηκαν στη δημοσιότητα από το σκοπιανό ΥΠΕΞ δείχνουν την πολυπλοκότητα της κατάστασης. Υπάρχουν αυτές που είναι πιο εύκολες. «Ποιο είναι το σωστό όνομα της χώρας μας;», αναφέρει η πρώτη, απαντώντας πως «επισήμως είμαστε η Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας, αν και σκέτο το Βόρεια Μακεδονία είναι σωστό. Προσοχή όμως: δεν είμαστε η βορειότερη Μακεδονία». Υπάρχουν όμως και οι πιο δύσκολες. Οι πολίτες, εξηγεί το ΥΠΕΞ της γείτονος, είναι «μακεδόνες πολίτες και πολίτες της Βόρειας Μακεδονίας, αλλά σε κάθε άλλη περίπτωση είναι σωστό να περιγράφονται οι εθνικοί “Μακεδόνες” απλά ως “Μακεδόνες” χωρίς το επίθετο “βόρειοι”». Η κουζίνα δεν λέγεται «βορειομακεδονική», αλλά απλά «μακεδονική», ενώ, σε μια απόπειρα χιούμορ, τονίζουν πως αν τύχει να παρευρεθεί κανείς σε δείπνο «με τον Πρόεδρο της Βορείου Μακεδονίας θα ήταν σωστό» να μιλήσετε για «μακεδονικές σπεσιαλιτέ», αλλά όχι για «βορειομακεδόνα πρόεδρο». Για την ακρίβεια, εξηγούν πως το επίθετο «βορειομακεδόνας» δεν πρέπει να χρησιμοποιείται καθόλου, αλλά «θα φτάσουμε σ’ αυτό». Για μια μερίδα της ακαδημαϊκής κοινότητας, αυτές οι οδηγίες είναι σαφής ένδειξη κατάργησης του erga omnes, καθώς επιτρέπει τον όρο «μακεδονικός», ερμηνεύοντάς τον «κατά το δοκούν». Με άλλα λόγια, κατάσταση που θυμίζει έντονα «μακεδονική σαλάτα».