«Η ελπίδα δεν γεννήθηκε για να πεθάνει» (;)

Εχει μεγάλη ιστορία η ιδέα της ανθρωπιστικής επέμβασης. Αναφορά σε αυτή γίνεται ήδη από την εποχή του Ούγκο Γκρότιους – ο ολλανδός ουμανιστής, πολιτικός και διπλωμάτης, νομικός και ποιητής, που θεωρείται ως ο «πατέρας του διεθνούς δικαίου», μιλούσε το 1625 στο έργο του «Για το δίκαιο του πολέμου και της ειρήνης» για δικαίωμα επέμβασης προς διάσωση υπηκόων που καταπιέζονταν από τον μονάρχη τους. Οι ειδικοί μάλιστα εντοπίζουν το πρώτο ιστορικό παράδειγμα γνήσιας – κατά το μάλλον ή ήττον – ανθρωπιστικής επέμβασης στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, όταν η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία επενέβησαν αποφασιστικά στη ναυμαχία του Ναυαρίνου, το 1827, προκειμένου να συνδράμουν τους Ελληνες που διεκδικούσαν την ανεξαρτησία τους από τους Οθωμανούς. Αλλά η αναγνώριση και θεσμοποίηση του δικαιώματος παρέμβασης για ανθρωπιστικούς σκοπούς είναι σχετικά πρόσφατη.

Την αφορμή την έδωσε ο εμφύλιος πόλεμος στην Μπιάφρα, την περίοδο 1967-1970: ο λιμός που πυροδότησε καλύφθηκε ευρέως τότε από τα ΜΜΕ, αγνοήθηκε ωστόσο από τον ΟΗΕ στο όνομα της ουδετερότητας και της αρχής της μη επέμβασης. Η κατάσταση αυτή έδωσε το έναυσμα για τη δημιουργία ΜΚΟ όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα, που υπερασπίζονται την ιδέα πως σε εξαιρετικές περιπτώσεις ανθρωπιστικών κρίσεων πρέπει να παρακάμπτεται η απολυτότητα της αρχής της μη επέμβασης. Την ιδέα της ανθρωπιστικής παρέμβασης ανέλαβαν να θεωρητικοποιήσουν, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο γάλλος νομικός Μαριό Μπετατί και ο πάλαι ποτέ French doctor, συνιδρυτής τόσο των Γιατρών Χωρίς Σύνορα όσο και των Γιατρών του Κόσμου, μετέπειτα υπουργός σε κυβερνήσεις τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς – ίσως να προτιμούσε και ο ίδιος να το ξεχάσει, αλλά διατέλεσε υπουργός Εξωτερικών του Νικολά Σαρκοζί – Μπερνάρ Κουσνέρ.

Υπάρχει ανθρωπιστική κρίση στη Βενεζουέλα; Να μια εύκολη ερώτηση. Σχεδόν το 90% των κατοίκων της χώρας ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. Με τον κατώτατο μισθό μπορεί να αγοράσει κανείς σήμερα μόνο δύο δωδεκάδες αβγά – όταν και αν τα βρει. Οι θάνατοι από υποσιτισμό αυξάνονται. Το ίδιο και οι θάνατοι από ελονοσία, από φυματίωση, από διφθερίτιδα. Φάρμακα για τον καρκίνο υπάρχουν πλέον μόνο στη μαύρη αγορά. Στο Καράκας, ένα 83% των νοσοκομείων έχει στερέψει από φάρμακα, τρία στα τέσσερα δεν έχουν τρεχούμενο νερό, ένα στα δύο δεν έχει συχνά ούτε ηλεκτρικό ρεύμα. Οι άνθρωποι δεν πάνε πια στο νοσοκομείο, προτιμούν να πεθάνουν σπίτι τους. Ή φεύγουν, όσοι μπορούν. Περισσότερα από τρία εκατομμύρια Βενεζουελανοί έχουν εγκαταλείψει τη χώρα. Και όλα αυτά δεν οφείλονται σε κάποια φυσική καταστροφή. Είναι αποτέλεσμα ανθρώπινων επιλογών. Της πολιτικής που ακολούθησε ο Ούγκο Τσάβες και ύστερα από αυτόν ο Νικολάς Μαδούρο – η πτώση των τιμών του πετρελαίου ήταν απλώς ο εξωγενής παράγοντας που έκανε την κρίση να ξεσπάσει. Και ο Τσάβες, αν μη τι άλλο, ήταν ένας χαρισματικός λαϊκιστής, δημοφιλής στον λαό του, που πρόλαβε να βγάλει πολλούς από τη φτώχεια, ενώ ο διάδοχός του κρατιέται στην εξουσία μόνο χάρη στη νοθεία, στην καταστολή και στο πελατειακό σύστημα που έχει εδραιώσει, εξαγοράζοντας την αφοσίωση πρωτίστως των στρατηγών του. Αρα λοιπόν; Εχει δικαίωμα, ή και καθήκον, ανθρωπιστικής επέμβασης η διεθνής κοινότητα; Να μία από τις δυσκολότερες ερωτήσεις που έχουν τεθεί ποτέ. Και αυτό, για μια σειρά από λόγους.

Γιατί η κρατική κυριαρχία βρίσκεται στην καρδιά της διεθνούς έννομης τάξης. Γιατί ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ όχι απλώς δεσμεύει τα κράτη-μέλη να διευθετούν τις διεθνείς διαφορές τους με ειρηνικά μέσα, αλλά και τους απαγορεύει ρητά να καταφεύγουν στη χρήση βίας ή ακόμα και στην απειλή χρήσης βίας – εκτός αν υπάρξει ρητή εξουσιοδότηση από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, σε περίπτωση που τα μέλη του συναινέσουν ότι απειλείται ή διαταράζεται η διεθνής ειρήνη. Γιατί το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει κάνει ένα βήμα παραπάνω δηλώνοντας ότι «η χρήση βίας δεν μπορεί να αποτελεί την κατάλληλη μέθοδο εποπτείας ή διασφάλισης του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Αλλά πρωτίστως γιατί το άλλοθι της ανθρωπιστικής επέμβασης έχει χρησιμοποιηθεί σε τόσες και τόσες στρατιωτικές επιχειρήσεις με εντελώς διαφορετικά, σαφώς πιο ποταπά κίνητρα, η έννοιά της έχει κακοποιηθεί ανεπανόρθωτα και μόνο μερικοί ειδικοί έχουν μείνει να θεωρητικολογούν για το ηθικό και το δίκαιο του ζητήματος. Πώς να τολμήσει να ψελλίσει κάποιος το οποιοδήποτε επιχείρημα υπέρ μιας ανθρωπιστικής επέμβασης στη Βενεζουέλα τη στιγμή που ο μόνος που επιμένει να αφήνει «όλα τα ενδεχόμενα πάνω στο τραπέζι» είναι ένας Ντόναλντ Τραμπ;

Οπότε; Οπότε τίποτα, δεν υπάρχουν αισιόδοξες κατακλείδες σε αυτές τις ιστορίες. Ούτε αισιόδοξα σενάρια, εδώ που τα λέμε. Μόνο να προσπαθεί κανείς να στέκεται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας μπορεί – γιατί κάποιους δεν τους αφήνουν ούτε αυτό να κάνουν οι ιδεοληπτικές τους παρωπίδες. Και να εύχεται να έχει δίκιο ο Χουάν Γκουαϊντό όταν λέει πως «η ελπίδα δεν γεννήθηκε για να πεθάνει».