Είκοσι χρόνια {LF}στο πλευρό του πολίτη

Σουηδία, 1809. Δημιουργείται στη Σουηδία ένα είδος δημόσιας ανεξάρτητης Αρχής, όπως θα λέγαμε σήμερα, ο Ombudsman. Στη βορειογερμανική γλώσσα που χρησιμοποιούσαν στη Σκανδιναβία μέχρι και το 1300 σημαίνει αντιπρόσωπος, διαμεσολαβητής, συνήγορος. Και πρόκειται για την πρώτη μορφή του Συνηγόρου του Πολίτη. Χρειάστηκε όμως να περάσει πάνω από ένας αιώνας για να «εξαχθεί» ο θεσμός, το 1919, στη Φινλανδία, ενώ δεκαετίες αργότερα τον υιοθέτησαν η Δανία (1953) και η Νορβηγία (1962). Ακολούθησαν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στη δεκαετία του 1990, πια, καθιερώθηκε ως πανευρωπαϊκό θεσμικό αγαθό. Στην Ελλάδα το 1809 είχαμε ακόμη Τουρκοκρατία. Ποιος πολίτης δηλαδή και ποιος συνήγορός του; Αλλά και ως ανεξάρτητο ευρωπαϊκό κράτος είμαστε από τα τελευταία που αποκτήσαμε, καθ’ υπόδειξιν της Ευρωπαϊκής Ενωσης, Συνήγορο του Πολίτη. Την 1η Οκτωβρίου 1998, επί πρωθυπουργίας Κώστα Σημίτη, με πρώτο Συνήγορο τον Νικηφόρο Διαμαντούρο – ακολούθησαν ο Γιώργος Καμίνης (ο μακροβιότερος Συνήγορος) από το 2003 έως το 2010, η Καλλιόπη Σπανού από το 2011 έως το 2015 και ο Ανδρέας Ποττάκης από το 2016 έως σήμερα. Και την περασμένη εβδομάδα έγινε διήμερο συνέδριο στη Βουλή αλλά και επετειακή εκδήλωση στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος για τα 20 χρόνια λειτουργίας της Αρχής.

Ο ΚΡΑΤΙΚΟΣ ΜΠΑΜΠΟΥΛΑΣ. Να υπενθυμίσουμε τι είναι, σε αδρές γραμμές, ο ΣτΠ για να καταλάβουμε πώς συμβάλλει στο να αλλάξουν νοοτροπίες και να «θεραπευθούν» παθογένειες που διέπουν τη σχέση τού έλληνα πολίτη με το κράτος. Κατάλοιπα, σε πολλές περιπτώσεις, της Τουρκοκρατίας αλλά και του παντοδύναμου μετεμφυλιακού κράτους – μπαμπούλα που έκανε τον πολίτη να αισθάνεται αδύναμος και απροστάτευτος απέναντι στην κρατική εξουσία. Να μην έχει ξεκάθαρη γνώση των δικαιωμάτων του. Και να περιορίζεται, όταν φτάνει στο αμήν, στο κλισέ «Πού είναι το κράτος;», το οποίο μένει όμως στον αέρα. Πρόκειται λοιπόν για μια ανεξάρτητη διοικητική Αρχή με σκοπό τη διαμεσολάβηση μεταξύ των πολιτών και της Δημόσιας Διοίκησης, δηλαδή των δημόσιων υπηρεσιών, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου και κάποιων επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας. Δεν βγάζει δικαστικές αποφάσεις, δεν είναι a priori υπέρ της μιας ή της άλλης πλευράς και δεν έχει, πρακτικά, την εξουσία να επιβάλλει απόψεις και πορίσματα, εκτός και αν τεκμηριώνονται από διεθνείς συμβάσεις.

ΚΟΝΤΡΑ ΣΤΙΣ ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ. «Αν είχαμε την εξουσία επιβολής των απόψεών μας, όπως συμβαίνει με τα δικαστήρια», λέει σήμερα ο Γιώργος Καμίνης, «πιστεύω ότι θα μας είχαν εξαφανίσει και όχι μόνο διότι κάποιες από τις αποφάσεις μας συνεπάγονταν κρατικές χρηματικές δαπάνες. Οι περισσότερες περιπτώσεις στις οποίες επεμβαίνει ο ΣτΠ δεν αφορούν εξόφθαλμες παρανομίες αλλά αυθαιρεσίες που κάνουν κάποιες φορές το ελληνικό κράτος να λειτουργεί σαν “σουλτανάτο”. Υπήρχαν και υπάρχουν πάντα βέβαια οι “σοβαρές” υπηρεσίες που συμμορφώνονται και τότε γίνεται σπουδαία δουλειά». Θυμάται τις ιδανικές, για εκείνη την εποχή, συνθήκες κάτω από τις οποίες ξεκίνησε η λειτουργία της Αρχής το 1998, τους όρους που είχε θέσει τότε ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, την υλική υποδομή που τους παρείχε η κυβέρνηση, τις ανοιχτές διαδικασίες με τις οποίες είχε προσληφθεί η αφρόκρεμα των νέων ελλήνων επιστημόνων. «Η επιστημονική επάρκεια και η τεχνογνωσία αυτών που δουλεύουν στον ΣτΠ είναι πολύ σημαντικές ως προς το να κατοχυρωθούν δικαιώματα. Ετσι είχαμε επιβάλει το να δέχονται ακόμη και τα παιδιά των παράνομων μεταναστών στα σχολεία καθώς, σύμφωνα με τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως συνθηκών, έχουν αναφαίρετο δικαίωμα πρόσβασης στην εκπαίδευση. Ηταν μάλιστα κάτι που το χρησιμοποίησε η αντιπολίτευση εναντίον μου όταν το 2010 διεκδίκησα για πρώτη φορά τον Δήμο της Αθήνας». Ο Γιώργος Καμίνης μού αναφέρει ακόμη ότι ο ΣτΠ ήταν η πρώτη ανεξάρτητη Αρχή που μπήκε στο περιβόητο ΑΤ Ομόνοιας. «Σχεδόν τυχαία, το 1999, ύστερα από μία καταγγελία της Ανθής Δοξιάδη όταν πήγε εκεί να επισκεφθεί έναν αλλοδαπό που δούλευε κοντά της και ο οποίος είχε συλληφθεί. Διαπιστώσαμε τότε τις αδιανόητες και επικίνδυνες, εν μέσω καύσωνα μάλιστα, συνθήκες κράτησης». Το παράδοξο στην περίπτωσή του είναι πως όταν το 2010 ανέλαβε τον Δήμο της Αθήνας βρήκε τις αναφορές που ο ίδιος είχε στείλει ως Συνήγορος του Πολίτη. «Για παράδειγμα, τις δεσμεύσεις ιδιοκτησίας προς απαλλοτρίωση. Δέσμευαν ένα οικόπεδο για να γίνει, ας πούμε, πάρκο και λόγω έλλειψης χρημάτων έμενε δεσμευμένο για δεκαετίες χωρίς όμως να απαλλοτριώνεται, γιατί ο Δήμος δεν είχε χρήματα να αποζημιώσει τον ιδιοκτήτη. Μια απόλυτη αυθαιρεσία που προσπαθώ σήμερα να αποκαταστήσω, αποδεσμεύοντας ιδιοκτησίες εκεί όπου υπάρχει πραγματική κατάχρηση της εξουσίας του Δήμου».

ΟΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ. Τον Γιώργο Καμίνη διαδέχθηκε η Καλλιόπη Σπανού, ενώ σήμερα επικεφαλής είναι ο Ανδρέας Ποττάκης, πρόεδρος και της Μεσογειακής Ενωσης Συνηγόρων του Πολίτη, ο οποίος κατάφερε να προχωρήσει ακόμη περισσότερο ο ρόλος της ανεξάρτητης Αρχής. Επανέφερε, για παράδειγμα, τις αυτεπάγγελτες έρευνες, χωρίς δηλαδή να έχει προηγηθεί αναφορά. Ετσι, έχει επέμβει σε περιπτώσεις επαναπροωθήσεων στον Εβρο, αλλά και στη δολοφονία του Ζακ Κωστόπουλου με πειθαρχικό έλεγχο της Αστυνομίας. Πολύ συχνά γίνεται έλεγχος για το αν τηρούνται τα δικαιώματα σε όλους τους χώρους εγκλεισμού, από φυλακές και hotspots έως ιδρύματα. Ο ΣτΠ ήταν, ενδεικτικά, στη Σάμο όταν οι αναισθησιολόγοι του νοσοκομείου, υποτίθεται για λόγους συνείδησης, αρνούνταν να συμμετέχουν σε επεμβάσεις άμβλωσης. Τότε επέβαλε τα θέματα συνείδησης να δηλώνονται πριν από την πρόσληψη. Ο Ανδρέας Ποττάκης έχει ασχοληθεί ενδελεχώς και με όλες τις περιφέρειες της χώρας ασκώντας έλεγχο από την ΑΓΕΤ στον Βόλο έως τα καταστήματα υγειονομικού ελέγχου στη Μύκονο. Και όπως έγραφε πριν από μερικές ημέρες στα «ΝΕΑ» ο Μιχάλης Μητσός, ο ΣτΠ μάς κάνει να νιώθουμε ότι «δεν είμαστε μόνοι».