Αποτυχημένες πολιτικές copy – paste

Το ερώτημα επανέρχεται συχνά στη δημόσια συζήτηση τα χρόνια της πρώτης φοράς Αριστερά: Μπορεί ο ΣΥΡΙΖΑ να γίνει ΠΑΣΟΚ; Μπορεί, δηλαδή, ο ΣΥΡΙΖΑ να επαναλάβει το παράδειγμα του ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1980 κι από μικρό ριζοσπαστικό κόμμα να μετεξελιχθεί σε μεγάλη παράταξη της Κεντροαριστεράς; Ο Αλέξης Τσίπρας δεν κρύβει πως αυτός είναι ο μύχιος πόθος του, διανθίζοντας σε κάθε ευκαιρία, από το 2015 μέχρι και σήμερα, το κόμμα και το υπουργικό του συμβούλιο με κεντροαριστερά λουλούδια. Μόνο που και στη δική του περίπτωση έχει εφαρμογή το μαρξιστικό τσιτάτο για την Ιστορία. Την πρώτη φορά επαναλαμβάνεται σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν φάρσα.

Ως τραγωδία θα μπορούσε να εκληφθεί η κληρονομιά του κακού πασοκικού εαυτού, που έσπευσε να αποδεχθεί – εκείνου που στην πράσινη ιδιόλεκτο αποκαλούν «τσοχατζοπουλικό ΠΑΣΟΚ». Κι ως φάρσα η απόπειρά του να ακολουθήσει τα χνάρια του άλλοτε κραταιού Κινήματος προς το Κέντρο του πολιτικού φάσματος. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζουν όχι μόνο στελέχη του Κινήματος Αλλαγής κι άνθρωποι που έζησαν από πρώτο χέρι τη μετάλλαξη του ΠΑΣΟΚ, αλλά και τρίτοι πολιτικοί παρατηρητές.

«Από ό,τι φαίνεται από τα μέχρι τώρα δημοσκοπικά στοιχεία ο ΣΥΡΙΖΑ θα είναι ο εναλλακτικός πόλος εξουσίας την επομένη των εκλογών. Αυτό, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αναγκαστικά την – με την καλή του όρου έννοια – πασοκοποίησή του», λέει γνωστός πολιτικός επιστήμονας. «Θα γίνει πόλος εξουσίας ενός μικρότερου από τα μεταπολιτευτικά δεδομένα δικομματισμού, αλλά δεν θα είναι παράταξη» εξηγεί. Το επιχείρημά του στηρίζεται σε μια σειρά παραμέτρων που διαφέρουν στο τότε και στο τώρα. Παραμέτρων σχετικών με την ιδεολογική φυσιογνωμία του ενός και του άλλου κόμματος, τις κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν τη δεκαετία του 1980 κι εκείνες που επικρατούν σήμερα, καθώς και με τα δεδομένα στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.

Η αλλαγή και ο εκσυγχρονισμός

Στην ανάλυσή του «στο ΠΑΣΟΚ υπήρχε μεταρρυθμιστική δύναμη ακόμη και στην προ Σημίτη περίοδο, έστω κι αν κάποιες φορές ήταν λάθος το μοτίβο που χρησιμοποιούσε». Είχε, για να το πούμε με ένα πασοκικό κλισέ, δυναμική αλλαγής. Ο εκσυγχρονισμός της δεκαετίας του 1990 ήταν το δεύτερο κύμα μεταρρυθμισμού. Στους κόλπους του, λοιπόν, ενυπήρχε πάντα μια διαλεκτική μεταξύ λαϊκισμού και εκσυγχρονισμού, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ αντιγράφει και μιμείται τις παθογενείς πλευρές του ελληνικού πολιτικού συστήματος.

«Διατηρεί», όπως το θέτει η παραπάνω πηγή, «κάποιες ψηφίδες από την ανανεωτική Αριστερά και τα αιτήματά της, συνδυάζοντάς τα με έναν συντηρητικό πελατειακό χαρακτήρα». Ενα πρακτικό παράδειγμα αυτού είναι ο συνδυασμός της ψήφισης μεμονωμένων νομοσχεδίων σαν εκείνο της αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου με τις μαζικές προσλήψεις ημετέρων στον δημόσιο τομέα.

«Το ΠΑΣΟΚ, ειδικά της πρώιμης περιόδου, έκανε μια σειρά από μεγάλες εξαγγελίες για την κοινωνική συνοχή, την εθνική συμφιλίωση και τους θεσμούς και τις υλοποίησε. Ετσι, έγινε παράταξη. Δεν άθροισε μεταγραφές και στελέχη σαν τον Τσίπρα», σημειώνει έμπειρο στέλεχός του με κυβερνητική θητεία. Ενδεικτικά αναφέρει μια λίστα: Τομές στην αυτοδιοίκηση, ΕΣΥ, αλλαγές στην Παιδεία, μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, δημιουργία κοινωνικού κράτους πρόνοιας, ο πρώτος του συνδικαλιστικός νόμος. «Μέχρι τότε δεν υπήρχε πρόνοια, μόνο τα φιλανθρωπικά ιδρύματα των πλουσίων. Ο Τσίπρας απλά δίνει επιδόματα προσπαθώντας να αγοράσει ψήφους», συμπληρώνει η ίδια πηγή.

Σύμφωνα με έναν άνθρωπο που βρέθηκε στο Κίνημα από τότε που ήταν κυριολεκτικά κίνημα, από τις μέρες του ΠΑΚ δηλαδή, «είναι και θέμα προσώπων». Στη δική του ανάγνωση ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο «ο ΣΥΡΙΖΑ δεν μπορεί ποτέ να γίνει ΠΑΣΟΚ» είναι τα πολιτικά πρόσωπα που στελέχωναν το ένα κόμμα κι όσα στελεχώνουν το άλλο. «Ο Ανδρέας δεν συνέλαβε απλά το στρατηγικό σχέδιο της ενσωμάτωσης της Αριστεράς. Εκείνος, όπως και πολλοί από εμάς, καθώς κι από όσους ήρθαν μετά με τις διευρύνσεις, αν και είχαμε σπαταλήσει αρκετό χρόνο διαβάζοντας Μαρξ, είχαμε τις προσλαμβάνουσες του Εμφυλίου και του Διχασμού. Επομένως, αντιλαμβανόμασταν την αξία του Κέντρου».

Οι συριζαίοι, πάλι, όπως φάνηκε κι από τη ρητορική που υιοθέτησαν στην περίοδο της αξιωματικής αντιπολίτευσης έχουν μάθει να λειτουργούν πολιτικά μόνο με διχαστικά δίπολα, με εμφυλιοπολεμική ρητορική. «Ειδικά η νέα γενιά, σαν τον Τσίπρα» προσθέτει το ιδρυτικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ «ανδρώθηκαν στην ΚΝΕ του Γράψα κι έμαθαν να μας μισούν. Πώς θα γίνουν Κέντρο;».

Ηταν εποχή ανάπτυξης

Παράλληλα,  ο πολιτικός αναλυτής επισημαίνει ότι «τις δεκαετίες 1970 και 1980 η κοινωνία βρισκόταν σε δυναμική ανάπτυξη και μετασχηματισμό. Η πολιτικοϊδεολογική ατμόσφαιρα τότε ευνοούσε τις ισχυρές ταυτίσεις. Τώρα η κοινωνία παρακολουθεί παθητικά την πολιτική». Οντως. Ποιος, άλλωστε, δεν θυμάται τα πράσινα και τα μπλε καφενεία στα 1980’s;  Εξού και δύσκολα ο ΣΥΡΙΖΑ θα δημιουργήσει στο εκλογικό σώμα τόσο ισχυρές ταυτίσεις μαζί του ώστε να μετεξελιχθεί σε παράταξη. Θα είναι ο άλλος πόλος της ΝΔ μόνο τοπογραφικά.

Εκείνη την εποχή, δηλαδή, «υπήρχε ένα κοινωνικό ρεύμα που φούσκωνε, γινόταν πλειοψηφικό και ο Ανδρέας κατόρθωσε να το εκφράσει», τονίζει ο πρώην υπουργός του ΠΑΣΟΚ. Με άλλα λόγια, το κόμμα ήταν μέρος της ταυτότητας του ατόμου. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν φαίνεται να μπορεί να επιδράσει με τόσο βαθύ τρόπο στους ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ που μετακινήθηκαν προς εκείνον το 2015. Επομένως, εύκολα αυτοί μπορούν να τον εγκαταλείψουν στις επερχόμενες κάλπες.

Ενας επιπλέον λόγος που ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα πασοκοποιηθεί ποτέ είναι οργανωτικός. Οπως φαίνεται από τις επιδόσεις του στις εκλογικές αναμετρήσεις σε πανεπιστήμια, συνδικαλιστικούς φορείς ή την τοπική αυτοδιοίκηση, δεν έχει ερείσματα ανάλογα με εκείνα του ΠΑΣΟΚ, που προκάλεσε μια οργανωτική επανάσταση στην ελληνική κοινωνία. Η ωμή διατύπωση αυτού είναι πως «έφτιαξε έναν κομματικό στρατό και τον διοχέτευσε». Ακόμη, όμως, κι από αυτήν την οπτική γωνία να το δει κανείς, η επιτυχία με κομματικούς όρους δεν αναιρείται. Αν έπρεπε να αποδοθεί με νούμερα η εν λόγω σύγκριση, στην ύστερη φάση του πασοκικού μεγαλείου, επί Σημίτη, «για την εκλογή συνέδρων ψήφιζαν 120.000 άνθρωποι», όπως θυμάται έμπειρο στέλεχος. «Στο τελευταίο του ΣΥΡΙΖΑ εξέλεξαν τους συνέδρους 12.000 άνθρωποι» υπογραμμίζει. Στην δε πρώιμη εποχή του «στο Παγκράτι μόνο συνεδρίαζε η τοπική και ήμασταν μέσα 300 μέλη» αναφέρει.

Η διεθνής συγκυρία

Υπάρχει, πάντως, και μια παράμετρος που δεν έχει να κάνει με τον ΣΥΡΙΖΑ per se. Εχει να κάνει με τη διεθνή συγκυρία. Κι είναι ίσως από τις σημαντικότερες αιτίες για τις οποίες η Κουμουνδούρου δεν θα κατορθώσει να ακολουθήσει την πορεία της Χαριλάου Τρικούπη. Οπως τονίζει ο πολιτικός επιστήμονας «την περίοδο που αναδυόταν το ΠΑΣΟΚ υπήρχαν ισχυρά ιδεολογικοπολιτικά ρεύματα στην Ευρώπη, με τα οποία μπορούσε να διαλεχθεί ή να τα ακολουθήσει. Σήμερα η σοσιαλδημοκρατοποίηση είναι μια λέξη κενή περιεχομένου. Δεν του δίνει ένα ευδιάκριτο μοντέλο για να αντιγράψει έστω».

Είναι, άρα, εύκολο να ξεπατικώσεις τα συνθήματα. Να μιμηθείς το ανδρεοπαπανδρεϊκό ηχόχρωμα της φωνής. Να προσηλυτίσεις κεντροαριστερά στελέχη τρίτης κατηγορίας. Χωρίς, ωστόσο, τις κατάλληλες κοινωνικές και ευρωπαϊκές συνθήκες είναι μαθηματικά βέβαιο πως θα εξελιχθείς σε κακέκτυπο.