Ενα γέλιο θα μας σώσει

Ο Ραμπελέ γεννιέται το 1483 και πεθαίνει εβδομηντάρης το 1553. Επομένως ο παραγωγικός του βίος ανήκει πρωτίστως στον σημαδιακό 16ο αιώνα. Σημαδιακό  διότι  για πολλούς πρόκειται  για «την αυγή της Ευρώπης», όπως την εννοούμε έκτοτε γεωγραφικά και πολιτισμικά. Οι ανακαλύψεις νέων κόσμων – κυρίως της Αμερικής -, η εμφάνιση της τυπογραφίας, η ολοκλήρωση του εκχριστιανισμού της ηπείρου (τελευταία χώρα που εκχριστιανίστηκε ήταν η Λιθουανία, μόλις το 1381), η μορφοποίηση της κεντρικής εξουσίας ηγεμόνων και μοναρχών σε οιονεί κρατικές οντότητες, η ίδρυση διατλαντικών εμπορικών εταιρειών, η ανάδειξη ενός πυκνού πλέγματος συναλλαγών αλλά και ανταγωνιστικών δικτύων πόλεων, η γέννηση του καπιταλιστικού πνεύματος με τη μορφή της συστηματικής συσσώρευσης και επανεπένδυσης του οικονομικού πλεονάσματος  «ολοκληρώνουν» τρόπον τινά τη δυτική πλευρά της Ευρώπης. Τα όριά της φτάνουν πια στη βόρεια Βαλτική, στη Μαύρη Θάλασσα, στη Μεσόγειο, με απολήξεις στις άκρες των ωκεανών.

Ισως αυτή η εξέλιξη να μην είχε λάβει τέτοια ορμή, αν η «μαύρη πανώλη» των ετών 1347-1351 δεν είχε αποδεκατίσει, κατά συντηρητική εκτίμηση, είκοσι εκατομμύρια ανθρώπους, δεν είχε ερημώσει χωριά και κωμοπόλεις, δεν είχε υποχρεώσει πληθυσμούς να μετακινηθούν, δεν είχε κατατρομάξει φεουδάρχες και γαιοκτήμονες. Σε αναζήτηση καταφυγίου από την πανδημία, οι άνθρωποι συχνά  εγκατέλειπαν τα εδάφη τους, δημιουργώντας κενά στην πρωτογενή παραγωγή αλλά και την ίδια τη δομή της εξουσίας. Πίσω τους ξεπηδούσαν διεκδικητές κάθε είδους, άνομοι και παράνομοι,  ενίοτε βεβαίως και  κάποιοι έντιμοι.

Μπροστά  σ’ αυτή την οικονομική, πολιτική και κοινωνική αταξία, άνθρωποι του λόγου και της γνώσης, πρόδρομοι της επιστήμης και της ελεύθερης σκέψης, καταπιάστηκαν να δώσουν μορφή σε έναν ανθρωπισμό με ελάχιστο κοινό παρονομαστή τη διασφάλιση της συμβίωσης προς χάριν της επιβίωσης. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν είχαν καλό τέλος και στιγματίσθηκαν σαν αιρετικοί, σαν αποστάτες, σαν αγνώμονες εκ μέρους του νομιμοποιημένου πολιτικού και θρησκευτικού δόγματος της μετά την πανώλη εξουσίας, αν και οι απόψεις τους, ευφάνταστες συχνά, άφηναν ίχνη στους επιγενόμενους. Ηταν η «εποχή του φόβου στη Δύση», σύμφωνα με την πολυετή μελέτη του Γάλλου ιστορικού Ζακ Ντελιμό (1923 όπου ο τρόμος του Διαβόλου, της αμαρτίας, του Περιπλανώμενου Ιουδαίου, των μαγισσών και των κακών πνευμάτων οριοθετούσαν απαράβατες συμπεριφορές, νοοτροπίες και εκφράσεις και απέκλειαν τις όποιες αντιρρήσεις.

Μια αναδρομική μορφή έκπληξης είναι ότι η παράλληλη συσσώρευση χρήματος συχνά παραμέριζε τον διάσπαρτο τρόμο. Η σκοτεινή, ακόμη και αθέατη πλευρά του ανθρώπινου βίου, οργιώδης, αχαρτογράφητη και πληθωρική, πουλιόταν και αγοραζόταν δίχως αναστολές. Ο 16ος αιώνας έβρισκε τη Δυτική Ευρώπη σε  κατάσταση υπερώριμης καθεστωτικής εμμονής και ταυτόχρονα αναδυόμενης απαιτητικής αλλαγής. Ηταν, να θυμίσουμε,  ο αιώνας του Λούθηρου, του Καλβίνου, της Μεταρρύθμισης, της αυτοκρατορίας των Αψβούργων, της Γαλλίας του Φραγκίσκου Α’ και των διαδόχων του.  Προέβαλλε μια διαρκής αντιπαλότητα ανάμεσα στα  κεκτημένα του ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης και στα πεπραγμένα της Αντιμεταρρύθμισης:  μια αγεφύρωτη διάσταση μεταξύ του διαρκώς αναμασσόμενου σχολαστικού  δογματισμού,  και ενός διάσπαρτου γέλωτα που, όσο και αν καταδικαζόταν, δεν μπορούσε να καταπνιγεί.

Ο βασιλιάς γάιδαρος

Οπως γλαφυρά περιγράφει ο Φίλιππος Δρακονταειδής στον πρόλογό του, στις  μακρόσυρτες επίσημες θρησκευτικές τελετές, όπου οι πιστοί περιτριγυρίζονταν απ’ τη μια από ανθρώπους του Θεού, κι από την άλλη από πόρνες, ταχυδακτυλουργούς, μαχαιροβγάλτες, πορτοφολάδες και  χαρτορίχτρες,  επικρατούσαν παράξενα ήθη, λ.χ. το μνημονευόμενο και από τον Ροΐδη στις «Τρεις Μεσαιωνικές Μελέτες» του, (εκδ. Πατάκη, σε επιμέλεια και απόδοση στη δημοτική του Δημήτρη Φύσσα):  την τελευταία μέρα των εορτασμών ένας γάιδαρος να οδηγείται  ώς την Ωραία Πύλη και να χρίζεται βασιλιάς, μπροστά στον οποίο κάθε ανίερος λόγος και κάθε ανίερη πράξη επιτρεπόταν, ενώ ταυτόχρονα ψάλλονταν βέβηλοι εκκλησιαστικοί ύμνοι. Στην περίοδο των γιορτών του Καρναβαλιού, η ασυδοσία λάβαινε τη μορφή οργίου, όπου οι ελεύθεροι χώροι και οι πλατείες, όριζαν μια ζωή σε διαρκή έκρηξη. Στα λαϊκά παζάρια γύρω από τους ναούς και στο κέντρο των εορτών, κυκλοφορούσαν φυλλάδες με βίους αγίων,  γκραβούρες ιερέων και μοναχών που επιδείκνυαν σε χαμηλοβλεπούσες δεσποσύνες υπερμεγέθεις φαλλούς. Συνοδεύονταν  από ανάλογης θεματικής  ποιήματα που περιέγραφαν ποικίλες σαρκικές απολαύσεις  και συχνά μελοποιούνταν  από περιφερόμενους μουσικούς, ενώ πωλούνταν ερωτικά ματζούνια που διαφήμιζαν αλμπάνηδες, πορνοβοσκοί και κυράτσες δίχως ίχνος ηθικής. Οσο για τον φόβο της αμαρτίας, οι φυλλάδες τιμούσαν καλοσυνάτους γίγαντες, που τιμωρούσαν, πίνοντας και παίζοντας, όλους τους σατανάδες. Ανάμεσα σε αυτούς ο Γαργαντούας και ο γιος του Πανταγκριέλ.

Ο ελληνολάτρης Ραμπελέ

Αυτός πολύ χονδρικά είναι ο  κόσμος που έφερε στο φως και πολλαπλώς ετίμησε ο γιατρός, ανατόμος, μοναχός, ακόλουθος ευγενών, πατέρας νόθων και συγγραφέας, του οποίου το έργο έμεινε για χρόνια στον κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων (Index) της Καθολικής Εκκλησίας: ο  ελληνομαθής και ελληνολάτρης Φρανσουά Ραμπελέ. Απέναντι στους «κοντοπεοφόρους, σχολαστικούς, σαλιάρηδες, κωλοπετσωμένους, γελοίους μέχρις αναισθησίας εκπροσώπους της εξουσίας», ο Φραγκίσκος του Ραβελέσου, όπως ο ίδιος απέδιδε το όνομά του στα ελληνικά, ύψωσε την αγάπη για τη ζωή, για το σώμα, για τις ανθρώπινες απαιτήσεις, υπό τη μοναδική αρχή «κάμε ό,τι θέλεις» σαν να είσαι στο «Μοναστήρι του Θελήματος»,  χωρίς διακρίσεις,  χρονικές δεσμεύσεις και αυθαιρεσίες. Για να φτάσει όμως ο άνθρωπος ως εκεί, περνάει ασφαλώς μια περίοδο εκπαίδευσης με σκοπό τη θωράκισή του διά της λογικής. Περνάει ακόμη μια περίοδο περιήγησης εντός των θεσμών με σκοπό την ανάδειξη ποικίλων αθλιοτήτων ώστε να προβληθεί η αναγκαιότητα της αποφυγής τους, περνάει μια περίοδο γελοιοποίησης της δυσκοίλιας σοβαρότητας λόγων και πράξεων. Τίποτα από αυτά δεν θα ήταν δυνατό, όσο η ζωή δεν φούντωνε και  δεν τιμωρούσε. Ας είναι λοιπόν καλά, όπως προτείνει ο συγγραφέας,  οι γελαζούμενοι γίγαντες Γαργαντούας και Πανταγκριέλ, γιος και πατέρας: Ο Γαργαντούας που φτάνει στην πρωτεύουσα και παίρνει τις καμπάνες της Παναγίας των Παρισίων για να τις φορέσει στον λαιμό της φοράδας του, και ο Πανταγκριέλ που προς μεγάλη του στενοχώρια ξεκινάει να αντιμετωπίσει τον Πικρόχολο, ο οποίος του έχει κηρύξει τον πόλεμο για ασήμαντη αφορμή. Αυτές και άλλες πολλές περιπέτειες αποθεώνουν έναν κόσμο που αποτελεί έκτοτε τη λεγόμενη «ραμπελεσιανή» κατάθεση.  

Αφηγήσεις

Θέληση για ζωή

Πολλοί αναγνώστες  ασφαλώς θα εκπλαγούν σήμερα από την άφθονη σκατολογία, το χονδροειδές χιούμορ, τον υλισμό, τον υπερκαταναλωτισμό, θα λέγαμε, ενός στα μάτια μας κατά τεκμήριο φτωχού κόσμου. Εντούτοις η αφθονία μοιάζει άμεσα διεκδικήσιμη και αυτό είναι ένα κάποιο δίδαγμα για τη μακρινή αυτή εποχή. Ενα άλλο είναι ότι ακόμη και οι σκοτεινοί κατ’ εμάς εκείνοι χρόνοι, δίπλα ακριβώς στον τρόμο του θανάτου,  ήταν εμποτισμένοι με τη χαρά της ζωής, που εδώ ξεχειλώνεται μέχρις  υπερβολής, σε μια πληθωρική γλώσσα πλασμένη κατά τους τρόπους της τέχνης του μπαρόκ. Ισως βέβαια να μην πρόκειται για παραξενιά του συγγραφέα. Στο κάτω κάτω ο προηγηθείς Μεσαίωνας χαρακτηρίζεται μεταξύ άλλων από τα επιτεύγματα  της γοτθικής αρχιτεκτονικής,  απόδειξη ότι οι κοινωνίες παρήγαγαν πλεονάσματα  τα οποία κατανάλωναν σε μεγαλεπήβολες τελετουργίες και γιορτές.

Το κύριο όμως συμπέρασμα είναι η ακόρεστη ανάγκη του λαού για αφηγήσεις, και εδώ ο Ραμπελέ δίνει τα ρέστα του γεφυρώνοντας τις λαϊκές προφορικές ιστορίες με το λόγιο μυθιστορηματικό είδος. Το εκτεταμένο παραμύθι του διογκώνει τα ανθρώπινα πάθη σε τέτοιο βαθμό που καθίσταται αρχετυπικό. Συντελεί σε αυτό βέβαια η βαθιά του μόρφωση και η διαρκής διακειμενική εντρύφηση στην αρχαία γραμματεία που αναδύεται  ευκρινώς σε ποικίλα σημεία του βιβλίου. Θα ήταν, τέλος,  πλεονασμός να πω ότι η μετάφραση του Φίλιππου Δρακονταειδή διακρίνεται για την άνεση με την οποία μεταφέρει τους παλιούς κόσμους στα σύγχρονα αντιληπτικά συστήματα, ενότε λεξιπλάθοντας  ή και παράγοντας ορολογία. Το ίδιο ισχύει για την εκτεταμένη εισαγωγή του που αποτελεί καθεαυτή ένα έργο εντός του ευρυτέρου έργου. Είναι μάλλον προφανές ότι ο μεταφραστής διασκεδάζει  με την ψυχή του αφήνοντας να ξεχυθούν στο χαρτί οι οργιώδεις λεξιπλαστικές υπερβολές του γάλλου μοναχού και γιατρού.  Η κοινωνική σημασία του γέλιου, στον Μεσαίωνα και σήμερα, προβάλλει ανεμπόδιστη.

Για όσους, πάντως, θελήσουν να εντρυφήσουν συστηματικά στη σημασία της λαϊκής παράδοσης σε σχέση με τη λογοτεχνική θεωρία,  θα ήθελα να προτείνω το μνημειακό έργο του Μιχαήλ Μπαχτίν, «Ο Ραμπελέ και ο κόσμος του» (μτφ. Γιώργος Πινακούλας,  Πανεπιστημιακές Εκδ. Κρήτης).  Χάρη στο γέλιο, με την καταστροφική και ταυτόχρονα την αναγεννητική δύναμή του, ο άνθρωπος απελευθερώνεται από τον φόβο, μας θυμίζει ο σπουδαίος ρώσος κριτικός σε ένα μανιφέστο κατά της καταθλιπτικής σοβαροφάνειας.  Πρόκειται για ένα έργο που είχε ευλόγως απαγορευθεί κατά τη σταλινική εποχή. Μεταφράσθηκε τελικά και στη χώρα μας πέρυσι, με καθυστέρηση μισού αιώνα.

Φρανσουά Ραμπελέ
Γαργαντούας και Πανταγκριέλ
Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Φίλιππος Δρακονταειδής, Εξάντας, σελ. 643