Σύγκρουση πολιτισμών

Δύο φόβοι κυριαρχούν σήμερα στον πλανήτη. Και οι δύο είναι θρησκευτικού χαρακτήρα. Και οι δύο συχνά υποκαθιστούν, ή κρύβουν, έναν άλλο φόβο, μια άλλη ανασφάλεια, που δεν έχει τρόπο να εκφραστεί γιατί δεν βρίσκει εύκολους αποδιοπομπαίους τράγους.

Ο ένας φόβος, παλιός όσο κι ο κόσμος αλλά όλο και πιο έντονος το τελευταίο διάστημα, είναι η εβραιοφοβία, πιο γνωστή ως αντισημιτισμός. Oπως παρατηρεί ο Σιλβέν Κουράζ στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού «L’ Obs», δεν γεννιέσαι αντισημίτης, γίνεσαι, καλλιεργώντας το μίσος για τον εαυτό σου και τους άλλους. Από φθόνο, από ζήλεια, από σύνδρομο κατωτερότητας, από «φόβο του ευνουχισμού» όπως έλεγε ο Φρόιντ. Στο σπορ διαπρέπει τελευταία ένα μέρος των Κίτρινων Γιλέκων, χωρίς να πάνε πίσω όμως – στο όνομα δήθεν του αντισιωνισμού – και διάφοροι προοδευτικοί της Αριστεράς. Ο ίδιος ο Βολταίρος είχε χαρακτηρίσει άλλωστε τους εβραίους «τον πιο αποτρόπαιο λαό του κόσμου».

Ο άλλος φόβος, εξίσου ευδιάκριτος αν και λιγότερο αποδεκτός, είναι η ισλαμοφοβία. Εκτείνεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη μέχρι την Κίνα και την Ινδία. Παρόλο που μετά την 11η Σεπτεμβρίου οι αμερικανοί άμαχοι που έχουν σκοτωθεί από επιθέσεις σε σχολεία είναι πολύ περισσότεροι από τα θύματα ισλαμιστών τρομοκρατών, η αντιμουσουλμανική ρητορική των πολιτικών έχει δυναμώσει: ο Ντόναλντ Τραμπ κέρδισε τις εκλογές διακηρύσσοντας ότι θα απαγορεύσει την είσοδο όλων των μουσουλμάνων στο αμερικανικό έδαφος. Στην Κίνα, πάλι, μόλις πρόσφατα έχουν αρχίσει να ακούγονται αντιδράσεις για τον εγκλεισμό ενός εκατομμυρίου μουσουλμάνων Ουιγούρων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της επαρχίας Σιντζιάνγκ με σκοπό την «επανεκπαίδευσή» τους.

Οι φόβοι αυτοί εξηγούνται εν μέρει από τα ζητήματα ταυτότητας που έχουν δημιουργήσει η άνιση παγκοσμιοποίηση και οι παρενέργειές της: έκρηξη ανισοτήτων, ανεργία, μετανάστευση. Και υποθάλπονται από λαϊκιστές πολιτικούς που επιρρίπτουν την ευθύνη για τις δικές τους αποτυχίες σε κατασκευασμένους ενόχους: ο Ματέο Σαλβίνι λέει ότι το Ισλάμ είναι ασυμβίβαστο με τις ευρωπαϊκές αξίες, ενώ ο Βίκτορ Ορμπαν κατηγορεί τον Σόρος ότι θέλει να πνίξει την Ουγγαρία στους μετανάστες.

Αν ο αντισημιτισμός συναντά προς το παρόν την αποδοκιμασία όλου του φιλελεύθερου κόσμου – με τον Εμανουέλ Μακρόν να υπόσχεται αυστηρά μέτρα μετά τη βεβήλωση 90 τάφων αυτή την εβδομάδα στο εβραϊκό νεκροταφείο του Κατσενέμ -, η έξαρση της ισλαμοφοβίας οδηγεί σε κάτι που αρχίζει να μοιάζει με την πολυδιαφημισμένη, και πολυδιαψευσμένη, πρόβλεψη του Σάμιουελ Χάντινγκτον: μια σύγκρουση των πολιτισμών. Τόσο ο μουσουλμανικός όσο και ο μη μουσουλμανικός κόσμος αναπτύσσουν μια αδιαλλαξία που καθιστά όλο και πιο δύσκολο τον διάλογο ανάμεσά τους, γράφει ο Γκίντεον Ράχμαν στους «Financial Times». Οι μετριοπαθείς φωνές πνίγονται από τις κραυγές του πλήθους, που θέλει να ριχτούν στην πυρά είτε οι φανατικοί είτε οι άπιστοι.

Ζούμε στην εποχή των τειχών, αλλά κάποιος πρέπει να αρχίσει να χτίζει γέφυρες.