«Τι Ελληνας, τι Τούρκος»

Είδα προχθές τη θεατρική μεταφορά του μυθιστορήματος της Μαρίας Ιορδανίδου «Λωξάντρα» σε διασκευή του Ακη Δήμου και σκηνοθεσία του Σωτήρη Χατζάκη. Σε κάποια σκηνή, η πληθωρική Πολίτισσα που υποδύεται η Ελένη Κοκκίδου, συναντά, στην Αθήνα πια, τον τούρκο πρόξενο. Ξεχνιέται όμως και του μιλάει σαν να είναι συμπατριώτης της. Του λέει για θαύματα και εκκλησιές. Και όταν εκείνος της υπενθυμίζει την καταγωγή του, του απαντά: «Και ο αυγουλάς μου και ο νερουλάς μου Τούρκοι ήταν. Τι Ελληνας, τι Τούρκος; Η αρρώστια ίδια είναι. Κι αν αρρωστήσεις εδώ που είσαι μόνος σου, σε εμένα να έρθεις». Ηταν σαν να ξανάκουσα αυτήν την αναφορά – που προκύπτει από βιωματική εμπειρία της συγγραφέως – καθώς διάβαζα πως όταν η ελληνόφωνη «Απογευματινή» της Κωνσταντινούπολης κινδύνευσε πριν από λίγα χρόνια να κλείσει λόγω οικονομικών προβλημάτων πολλοί Τούρκοι γράφτηκαν συνδρομητές. Δεν ήξεραν ελληνικά, δεν θα μπορούσαν να τη διαβάσουν, αλλά δεν ήθελαν να κλείσει η παλαιότερη εφημερίδα της πόλης τους.

Είναι νομίζω το χαρακτηριστικό της Κωνσταντινούπολης. Παρά τις συγκυρίες και τις σκοπιμότητες που οδήγησαν κατά καιρούς σε διώξεις, όπως τα Σεπτεμβριανά, Ελληνες (χιλιάδες παλαιότερα, ελάχιστοι σήμερα) και Τούρκοι ζούσαν σαν ένας λαός. Οχι όπως στη Σμύρνη όπου οι Ελληνες είχαν συγκεντρώσει τον πλούτο στα χέρια τους και η μεγάλη απόστασή τους από τους Τούρκους ήταν πρωτίστως ταξική. Εξάλλου οι Ελληνες Σμυρνιοί δεν ήξεραν λέξη τουρκικά, ενώ οι της Πόλης μια χαρά τα μιλούσαν.

Οι σχέσεις μεταξύ των πληθυσμών μιας περιοχής δεν καταγράφονται σε συνθήκες και συμφωνίες αλλά στην καθημερινότητα τους. Από τα φαγητά τους μέχρι τις εφημερίδες τους – έστω και αν δεν μπορούν να τις διαβάσουν. Ισως γι’ αυτό ακριβώς ένας Ελληνας, όταν πηγαίνει ακόμη και για πρώτη φορά στην Κωνσταντινούπολη, έχει την αίσθηση ότι κάπου επιστρέφει. Καμία σχέση με «βασιλεύουσες» και μαρμαρωμένους βασιλιάδες. Σαν να συναντά συγγενείς που δεν τους γνώριζε μέχρι τότε.