Οδυνηρή οπισθοδρόμηση

Το ενδιαφέρον για τη συμβίωση στον ίδιο τόπο ανθρώπων προερχόμενων από διαφορετικές πολιτιστικές παραδόσεις παραμένει σε κάθε εποχή έντονο. Παρά την προαιώνια συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπινων κοινοτήτων στους ίδιους χώρους, υπό τη σκέπη βασιλείων, αυτοκρατοριών ή και σύγχρονων κρατών με πολυπολιτισμικό χαρακτήρα, η συνύπαρξη αυτή δυσκολεύεται να καταστεί η «φυσιολογική» πραγματικότητα, η μη παράδοξη. Γι’ αυτό και όταν εγκύπτει κανείς στις φωτογραφίες του ροδίτη συλλέκτη Σταύρου Γεωργαλλίδη, οι οποίες αποτυπώνουν την πριν από έναν αιώνα ειρηνική συνύπαρξη της ελληνικής, της τουρκικής και της εβραϊκής κοινότητας στη Ρόδο, και συγκεκριμένα στη φωτογραφία της Πλατείας Εβραίων Μαρτύρων από την παλιά πόλη της Ρόδου το 1912, ίσως να αντικρίζει με συγκίνηση την όαση της ανεκτικότητας, δεν μπορεί όμως να μη συλλογιστεί κι ότι η συνύπαρξη αυτή στη σύγχρονη εποχή δεν υφίσταται. Η δυσκολία στην ανοχή του διαφορετικού φαίνεται πως συνδέεται με μια έμφυτη, μάλλον εγωιστική, τάση του ανθρώπου να προβάλλει την ιδιαιτερότητά του. Η συγκεκριμένη τάση εκκινεί από περιαυτολογίες που «δοξάζουν» το προσωπικό εγώ κι εκτείνεται ώς την αποθέωση των πιστεύω της ομάδας στην οποία εντάσσεται το άτομο, οδηγώντας σε διατυπώσεις περί «περιούσιου» λαού κι αληθούς θρησκευτικού δόγματος, ιστορικού έθνους, γλώσσας με συντριπτική υπεροχή στον λεξιλογικό πλούτο, γενικότερα διατυπώσεις «ανωτερότητας» που ενισχύουν την αίσθηση της «υπέρτερης» οντότητας. Δεν είναι άλλωστε καθόλου τυχαίο ότι τη συγκεκριμένη ψυχολογική λειτουργία εκμεταλλεύτηκε όλο το σύστημα που συμμετείχε, στην άμεσα «προμνημονιακή» και τη «μνημονιακή» εποχή, στην καταβαράθρωση κάθε εργασιακού κλάδου και στην κατάργηση θεμελιωδών εργασιακών δικαιωμάτων, χειριζόμενο αριστοτεχνικά την πρακτική του κοινωνικού αυτοματισμού.

Αν όμως ισχύει η τάση αυτοπροβολής των ατόμων και της παρεπόμενης υποτίμησης θέσεων κι ενεργειών που εκπορεύονται από τους «άλλους», πώς ερμηνεύεται η ειρηνική τους συνύπαρξη κατά τη μακραίωνη πορεία του ανθρώπου; Οι ειρηνικές περίοδοι συνύπαρξης δεν αποτέλεσαν ποτέ παγιωμένη κι αυτονόητη πραγματικότητα. Η κατάστασή τους υπήρξε και παραμένει δυναμική, οι δε εναλλαγές με τα ξεσπάσματα εχθρότητας βρίσκονταν ανέκαθεν σε διαρκή εξέλιξη. Οι συνθήκες που καθορίζουν την ποιότητα της ειρήνευσης παρουσιάζουν διαβαθμίσεις. Σε μορφές ειρηνεύσεων υπάρχει αδιαμφισβήτητη διάκριση κυρίαρχου και υποταγμένου. Αλλοτε ο ισχυρός ενδέχεται να επιβάλλεται σε μια επικράτεια με στρατιωτικά και διοικητικά μέσα, χωρίς να την έχει εποικίσει· τότε οι υποτελείς κοινότητες συμβιώνουν μεταξύ τους ειρηνικά αναπτύσσοντας την αμοιβαιότητα μιας κοινής, άδικης μοίρας. Σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες η συνύπαρξη των διαφορετικών κοινοτήτων μπορεί να εκτραπεί σε εσωτερικές συγκρούσεις ή να οδηγήσει τις ασθενέστερες ομάδες σε γκετοποίηση. Εθνοκαθάρσεις δε και γενοκτονίες δεν έχουν πάψει να διαπράττονται ούτε στη σύγχρονη εποχή.

Η υπαρκτή τάση των ανθρώπων να συγκροτούν ομάδες με ομοϊδεάτες τους ή βάσει άλλων κοινών τους χαρακτηριστικών δεν αναιρεί, ωστόσο, τις συνθήκες που τους οδήγησαν σε συνύπαρξη με άλλες κοινότητες. Κι εφόσον η συνύπαρξη αποτελεί πραγματικότητα, η εύρεση τρόπων αρμονικής συμβίωσης είναι επιβεβλημένη. Η διατήρηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της κάθε ομάδας γίνεται αποδεκτή ως στοιχείο ταυτότητας, που εμπλουτίζει την παγκόσμια πολιτισμική κληρονομιά. Στο πλαίσιο της ίδιας διατήρησης, όμως, οι εξωραϊσμοί και οι εξιδανικεύσεις δεν συμβάλλουν ούτε στην ανάδειξη της αλήθειας ούτε στη θεμελίωση μιας υγιούς σχέσης συνύπαρξης. Εάν ορισμένα στοιχεία καθίστανται αφορμή ώστε να εκδηλώνονται ρατσιστικές συμπεριφορές, τα στοιχεία αυτά επιβάλλεται να ελέγχονται. Τι ακριβώς σημαίνει ο έλεγχος των στοιχείων; Σημαίνει αποσιώπηση των «ανατατικών» στιγμών ενός προσώπου ή μιας ομάδας, ώστε να μη «θιγούν» οι υπόλοιποι; Σημαίνει αποσιώπηση μαύρων σελίδων του παρελθόντος; Οι πρακτικές αυτές δεν είναι άγνωστες και εφαρμόζονται από άτομα, ομάδες και κράτη στην απόπειρα συγκρότησης του δικού τους μύθου. Ομως οι ιστορικές αλήθειες, τιμητικές ή ατιμωτικές, δεν πρέπει να συγκαλύπτονται. Από την αφετηρία αυτή ξεκινά η αξιοποίηση των πληροφοριών στην υπηρεσία της ειρηνικής συμβίωσης. Τι προκάλεσε εχθρότητες; Τι διατάραξε την κοινή συμβίωση; Πώς η επιτυχία του ενός μπορεί να αποτελέσει χαρά για εκείνον αλλά όχι απαξίωση για τους υπόλοιπους;

Εδώ, λοιπόν, αρχίζουν πλέον να ελέγχονται τα στοιχεία της «παράδοσης» που δεν υπηρετούν την αξία του ανθρώπου. Και ο αγώνας δεν είναι καινούργιος. Διεξάγεται από τα βρεφικά βήματα της ανθρωπότητας, από την απόπειρα των πρώτων φιλοσόφων να παρακάμψουν τους μύθους και να ερμηνεύσουν τον κόσμο σύμφωνα με τη λογική, από την κριτική που άσκησε ο Διαφωτισμός στον Μεσαίωνα, στον θρησκευτικό φανατισμό. Μα ενώ φιλόσοφοι κι επιστήμονες αφιέρωσαν τη ζωή τους στοχεύοντας στην άρση των προκαταλήψεων, μια κακώς εννοούμενη αποδοχή κάθε «διαφορετικότητας» τείνει, στη σύγχρονη εποχή, να καταλύσει τον αγώνα υπέρ του ανθρωπιστικού ιδεώδους. Οδυνηρή οπισθοδρόμηση. Κάθε «παράδοση» είναι πολύτιμη μόνο αν υπηρετεί την ανθρώπινη αξία. Αν καλλιεργεί τον φανατισμό, όχι· αν υποτιμά ανθρώπινες φυλές, όχι· αν αντιμετωπίζει τη γυναίκα ως κατώτερο ον και τη φιμώνει με μπούρκες και λιθοβολισμούς, όχι. Οποιος υπερασπίζεται τέτοιες «παραδόσεις» δεν έχει παρά να υπερασπιστεί και την «παράδοση» της ειδωλολατρίας, των ανθρωποθυσιών ή του κανιβαλισμού.

Οι παραστάσεις της απρόσκοπτης συνύπαρξης διαφορετικών κοινοτήτων στον ίδιο τόπο φαντάζουν μαγική εικόνα. Στην υπαρκτή τάση «συγκρίσεων» κι επιβολής τού ενός πολιτισμού επί των υπολοίπων αντιτάσσεται η αξία του ανθρώπου. Ο αγώνας δεν είναι εύκολος. Διέρχεται από ανταγωνιστικές ροπές, ιδεολογικές αγκυλώσεις και συμφέροντα. Ομως πάντα συντελούνταν σε πείσμα αυτών. Και θα συνεχίσει να συντελείται όσο οραματιστές παιδαγωγοί και πνευματικοί άνθρωποι θα υπερασπίζονται σθεναρά το ανθρωπιστικό ιδεώδες. Η διαφύλαξη κειμηλίων από συλλέκτες όπως ο Σταύρος Γεωργαλλίδης δεν διατηρεί μόνο την ιστορική μνήμη· αποδεικνύει και ότι την αξιοπρέπεια την ποτίζει μόνο ο σεβασμός στον άνθρωπο και στην αξία του.