Αναγνώσεις και παραναγνώσεις

Αν ήθελε κάποιος να αντιπαραβάλει, ως προς την ορθότητα της μεθόδου και την εγκυρότητα των συμπερασμάτων, δύο μελέτες συγκριτικού περιεχομένου με σημείο αναφοράς τον ίδιο συγγραφέα, δύσκολα θα εύρισκε πιο αντίθετες περιπτώσεις από τα βιβλία της Μάρας Ψάλτη και της Μαρίας Χατζηαποστόλου, που κυκλοφόρησαν και τα δύο στην Αθήνα το 2017. Το πρώτο τιτλοφορείται Νίκος Καζαντζάκης – Κ. Γ. Καρυωτάκης, Η «Αισιοδοξία» ως αντεστραμμένη Ασκητική (Μικρή Αρκτος)· το δεύτερο Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη (Εκδόσεις Αρμός). Για τη σύγκριση συνηγορούν και τα εργοβιογραφικά στοιχεία. Η πρώτη είναι υποψήφια διδάκτωρ, το έναυσμα για το βιβλίο της υπήρξε μια μεταπτυχιακή σεμιναριακή εργασία και έχει επιπλέον επιμεληθεί φιλολογικά την έκδοση Κωστή Παλαμά: Σημειώματα στο περιθώριο, Αθήνα 2018, Εκδόσεις Πατάκη. Η δεύτερη είναι πρόσφατη διδάκτωρ (2016), το βιβλίο της είναι (σχεδόν αυτούσια) η διδακτορική διατριβή της και το 2013 δημοσίευσε, επίσης στις «Εκδόσεις Αρμός», τη μελέτη Το πρόσωπο του Χριστού στον Νίκο Καζαντζάκη (μεταπτυχιακή εργασία).

Στο βιβλίο της η Μάρα Ψάλτη υποστηρίζει ότι το ποίημα του Κ. Γ. Καρυωτάκη «Αισιοδοξία», γραμμένο πιθανότατα τον Απρίλιο-Μάιο του 1928, αντιπαρατίθεται συνειδητά με την κοσμοθεωρία της Ασκητικής του Νίκου Καζαντζάκη, η οποία δημοσιεύτηκε σε πρώτη μορφή στο τχ. Ιουλίου-Αυγούστου 1927 του περιοδικού Αναγέννηση με τίτλο Salvatores Dei (στο εξής απλουστευμένα: Ασκητική). Σύμφωνα με τη Μ. Ψ., ο Καρυωτάκης συνέθεσε την «Αισιοδοξία» με λέξεις και εικόνες που συγκροτούν τη ραχοκοκαλιά της Ασκητικής (κάποιες από τις οποίες χρησιμοποιεί και ο ίδιος αλλά με αντίθετο νόημα), με σκοπό να την υπονομεύσει ειρωνικά, καταδεικνύοντας την ανεδαφικότητα και ουτοπικότητά της. Οπως συνοψίζει η ίδια: «Ο Καρυωτάκης θέτει εν τέλει υπό αίρεση ολόκληρη την Ασκητική: το “πραγματικό” των προφητικών αποφάνσεων του Καζαντζάκη εκφέρεται πλέον εν είδει αντιθέτου του πραγματικού, ώστε να αναδειχθεί η κενότητα του καζαντζακικού κοσμοειδώλου. Το υψηλό του Salvatores Dei φτάνει (ιδίως στην τελευταία στροφή της «Αισιοδοξίας») στο μπουρλέσκο». Η πρωτοτυπία της μελέτης είναι αδιαμφισβήτητη, καθώς η βιβλιογραφία  δεν είχε να επιδείξει προηγουμένως παρά μια υποσημείωση του Γ. Π. Σαββίδη για τη φράση «σωτήρες του Σωτήρος» ως «πιθανή αναφορά στην Ασκητική του Καζαντζάκη», σχόλιο που υιοθέτησε ο Αργυρίου.

Το επίπεδο της επιστημοσύνης μετριέται, ή οφείλει να μετριέται, με σημείο αναφοράς τα ερωτήματα που θέτει ο μελετητής, το είδος, την ποιότητα και τη βαρύτητά τους. Η μονογραφία της Μ. Ψ. συγκροτείται, από την αρχή έως το τέλος, από καίρια ερωτήματα. Παραθέτω ορισμένα από αυτά: γιατί πρέπει να είχε διαβάσει ο Καρυωτάτης την Ασκητική· τι κέντρισε το ενδιαφέρον του, ώστε να ασχοληθεί με μια «φιλοσοφική» μελέτη, ποια κοινά σημεία με τον Καζαντζάκη και ποιες διαφορές στον προβληματισμό εντόπισε· γιατί διάβασε την Ασκητική ως έργο ποιητικό και πού διασταυρώνεται, ως προς το σημείο αυτό, η δική του ποιητική πρόσληψή της με αυτή των κριτικών της· γιατί οι κριτικές του Βασίλη Ρώτα στα Ελεγεία και σάτιρες και στην Ασκητική ενδέχεται να λειτούργησαν ως καταλύτης για την απόφαση του Καρυωτάκη να γράψει την «Αισιοδοξία»· ποιο είναι το ιδιαίτερο στίγμα της «Αισιοδοξίας» στο καρυωτακικό ποιητικό corpus και γιατί η κριτική δεν αναγνώρισε ότι πρόκειται για ειρωνική επανεγγραφή της Ασκητικής· ποια στοιχεία από την Ασκητική, πέρα από τη φράση «σωτήρες του Σωτήρος», απαντούν στην «Αισιοδοξία» και πόσο ικανά είναι να τεκμηριώσουν τη συνομιλία των δύο κειμένων· πώς διάβασε ο Καρυωτάκης λέξεις-κλειδιά της Ασκητικής και αντίστοιχες εικόνες· πώς συνδέεται η μεταμόρφωση, στην τρίτη στροφή της «Αισιοδοξίας», του συλλογικού υποκειμένου σε ιππότη με τον αγωνιζόμενο καζαντζακικό ήρωα. Οι απαντήσεις που δίδονται σε αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα είναι ουσιαστικές, συστηματικές και λεπτομερείς, και εξετάζουν τόσο τις δομές επιφανείας όσο και τις δομές βάθους, φτάνοντας την ανάλυση «μέχρι το κόκαλο». Εν ολίγοις, πρόκειται για μελέτη-υπόδειγμα, κατάλληλη για διδασκαλία σε πανεπιστημιακό σεμινάριο. Και για να μην το ξεχάσω: για τον λόγο ότι η συγγραφέας εντάσσει την «Αισιοδοξία» στην ιστορία της πρόσληψης της Ασκητικής, αφιερώνει τις πρώτες εβδομήντα σελίδες της μελέτης της στη φύση και την εξέλιξη της πρόσληψης των ιδεών του Καζαντζάκη από την εποχή που γράφεται το έργο (1922-1923) μέχρι τη δημοσίευσή του και τις κριτικές που ακολούθησαν.

Η θρησκευτική σκέψη του Καζαντζάκη

Το θέμα του βιβλίου της Μαρίας Χατζηαποστόλου είναι η παράλληλη, χριστοκεντρική ανάγνωση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Θα περιοριστώ, ελλείψει χώρου, στον πρώτο, τον οποίο η συγγραφέας επιχειρεί να μεταμορφώσει σε Παπαδιαμάντη. Η Μ. Χ. δεν θέτει ερωτήματα. Προσεγγίζει τον Καζαντζάκη με την πεποίθηση ότι η θρησκευτική σκέψη του είναι ελληνορθόδοξη. Την ερμηνεία αυτή εισηγήθηκε ο Νίκος Ματσούκας με το βιβλίο του Η ελληνική παράδοση στον Νίκο Καζαντζάκη, Θεσσαλονίκη 1988, το οποίο είχε μεγάλη απήχηση και δημιούργησε «σχολή». Η συγγραφέας εκλαμβάνει ως δεδομένο ότι ο «Χριστός» του Καζαντζάκη ταυτίζεται με τον Χριστό της ελληνορθόδοξης παράδοσης, παρ’ όλο που αυτό δεν ισχύει για κανένα από τα «χριστολογικά» έργα του. Η ελληνορθόδοξη θεολογία λειτουργεί ως ένα προκρούστειο σχήμα, όπου μπορεί να χωρέσει μόνον ό,τι περικόπτεται ή διαστέλλεται. Ετσι η Μ. Χ. δεν ανοίγει διάλογο με άλλες κοσμοθεωρίες, ούτε καν μνημονεύει τον Μπερξόν και τον Νίτσε (σε αντίθεση με τον Ματσούκα). Εξοβελίζει ακόμη και εισηγήσεις για δυτικές χριστιανικές επιδράσεις στον Καζαντζάκη, όπως την εμπεριστατωμένη μελέτη του Παναγιώτη Υφαντή Ηρωας συνάμα κι άγιος: το ανθρωπολογικό ιδεώδες του Νίκου Καζαντζάκη και ο Φραγκίσκος της Ασίζης (Ηράκλειο 2007, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Η Μ. Χ. ισχυρίζεται ότι βασίστηκε στην «ιστορικοαναλυτική» μέθοδο, ενώ ούτε ακολουθεί την εξέλιξη της θρησκευτικής σκέψης του Καζαντζάκη ούτε αναλύει κάποιο από το «χριστολογικά» έργα του,  όπως, για παράδειγμα, κάνει ο Peter Bien, στον B’ τόμο της Πολιτικής του Πνεύματος. Τη μέθοδό της, που οδηγεί νομοτελειακά στην «παραμόρφωση» του Καζαντζάκη, θα τη χαρακτήριζα «ιμπρεσιονιστικό νεοδομισμό». Συγκεκριμένα, η Μ. Χ. αντιμετωπίζει το έργο του Καζαντζάκη ως σώμα ενιαίο και αδιαίρετο, και αντλεί παραθέματα από παντού χωρίς τα συμφραζόμενά τους. Ανεξάρτητα από το ποιος μιλάει, σε ποια χρονική περίοδο, σε τι είδους έργο και με ποια πρόθεση, όλες οι αποφάνσεις είναι ισοδύναμες από άποψη βαρύτητας και σημασίας – προφανώς γιατί δεν υπάρχει ζητούμενο αλλά μόνον δεδομένα.

Η μελέτη πάσχει λοιπόν στη σύλληψη και στη μέθοδό της· θα δώσω όμως και δύο παραδείγματα. Η συγγραφέας αναφέρεται επίμονα στη «σταυροαναστάσιμη πορεία» του Καζαντζάκη (και του Παπαδιαμάντη). Για να τεκμηριώσει αυτή τη θέση της, δίνει παραπομπές όπως αυτή (183): «Τι αξία θα ‘χε η Ανάσταση του Χριστού αν δεν έδινε το σύνθημα ν’ αναστηθούν μέσα μας η νιότη, η χαρά, η πίστη στο θάμα;». Το χωρίο έχει όμως περάσει από την ελληνορθόδοξη προκρούστεια κλίνη. Συγκεκριμένα, στον Αλέξη Ζορμπά (1955, 276) ο αφηγητής και ο Ζορμπάς περιμένουν την Ορτάνς για να γιορτάσουν μαζί την Ανάσταση· μιλάει πρώτα ο αφηγητής και έπειτα σχολιάζει ο Ζορμπάς (τα πλάγια είναι δικά μου): «Να της αναστήσουμε, στην έρημη ετούτη αμμούδα, τέτοια μέρα σήμερα, τα παλιά της μεγαλεία· να ξεγελαστεί και αυτή, η κακόμοιρη, μια στιγμή και να πιστέψει πως έγινε νέα πάλι, ροδοκόκκινη, ορθοστήθα, με λουστρίνι γοβάκια, με μεταξωτές κάλτσες. Τι αξία θα ‘χε η Ανάσταση του Χριστού αν δεν έδινε το σύνθημα ν’ αναστηθούν μέσα μας η νιότη, η χαρά, η πίστη στο θάμα και να ξαναγίνει μια γριά κοκότα είκοσι χρονών; – Αργεί η σκρόφα… αργεί η πατσαβούρα… αργεί η ξεσκισμένη παντιγέρα… μουρμούριζε κάθε τόσο ο Ζορμπάς κι ανατραβούσε τα μελιτζανιά του τσουράπια που έπεφταν». Δείγμα «σταυροαναστάσιμου» λόγου.

Στη δεύτερη περίπτωση η συγγραφική πρόθεση παραχαράσσει το κείμενο του Καζαντζάκη και μάλιστα σε τρία διαφορετικά έργα (τα πλάγια είναι δικά μου). Γράφει η Μ. Χ.: «Οι ήρωες, μάλιστα, πεθαίνουν το Πάσχα, μέσα σ’ έναν αναγωγικό συμβολισμό: Μανολιός, Καπετάν Μιχάλης και Φραγκίσκος θυσιάζονται οικειοθελώς και εκουσίως κατά την ημέρα του Πάσχα, σαν τον Αμνό που θυσιάστηκε για τον κόσμο» (155). Η αλήθεια βέβαια είναι ότι τον Μανολιό τον σταυρώνουν παραμονή Χριστουγέννων, ο Καπετάν Μιχάλης σκοτώνεται την περίοδο των Χριστουγέννων (γύρω του μάλιστα χιονίζει), και ο Αγιος Φραγκίσκος πεθαίνει Οκτώβριο μήνα.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Μάρα Ψάλτη, Νίκος Καζαντζάκης – Κ. Γ. Καρυωτάκης
Η «Αισιοδοξία» ως αντεστραμμένη Ασκητική
Μικρή Αρκτος, 2017
Tιμή: 12 ευρώ

Μαρία Χατζηαποστόλου
Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη
Εκδόσεις Αρμός, 2017
Τιμή: 18 ευρώ