Αναλογίες

Πολλοί φίλοι αναγνώστες εξέφρασαν την απορία τους που σε τέτοιους χαλεπούς καιρούς με απασχολεί μια γάτα, θέμα της προηγούμενης επιφυλλίδας. Υστερα από πενήντα περίπου χρόνια στη δημόσια έκφραση των απόψεών μας θα έχουν όλοι πειστεί και οι φίλοι και οι αντίπαλοι ιδεολογικά ή αισθητικά πως ποτέ δεν έπαψα να ζω και να ζεματίζομαι στα γεγονότα και στα ηθικά, πολιτικά, αισθητικά προτάγματα του καιρού. Αλλά, ξέρετε, καμιά φορά η παρατήρηση της καθημερινότητας, μια μπόρα, ένας κεραυνός, ένας σεισμός, ένα τσουνάμι, μια πλημμύρα, αλλά και μια συνάντηση στον δρόμο ενός συμπολίτη υπερφίαλου, μιας προκλητικής γυναίκας, ενός αναιδέστατου εφήβου, η είδηση ότι τα σχολεία είναι κλειστά με καταλήψεις και στους χώρους των πανεπιστημίων γίνεται διακίνηση ναρκωτικών, παρεμπόριο, φόνοι και οι πινακίδες ανακοινώσεων έχουν προσκλήσεις για σεξουαλικά όργια, τηλέφωνα θηλυκής και αρσενικής πορνείας πλάι σε αναρχικές εκκλήσεις εναντίον ανθρώπων, θεσμών και θεών!

Πώς λοιπόν, λέει, σε πρώτη ανάγνωση, ο αναγνώστης, μπορεί να σε απασχολεί μέσα σ’ αυτή την ηθική, πολιτική, αξιακή καταιγίδα ο γάτος σου.

Πιθανόν να δικαιολογείται ο αντιρρησίας επειδή δεν διάβασε την τελευταία παράγραφο της επιφυλλίδας.

Ας θεωρητικολογήσουμε λοιπόν. Ο μέγας Αριστοτέλης αναφερόμενος στον ανθρώπινο εγκέφαλο, και έχει η σκέψη του σήμερα θεμελιωθεί και από τη φιλοσοφία του καιρού μας αλλά και τη φυσιολογία και τη νευρολογία, διαπίστωνε πως η εξέλιξη (αυτός ο εξαίσιος αιώνιος μηχανισμός που κινεί το σύμπαν – «Ο,τι δεν κινείται δεν υπάρχει» έλεγε ο Λάιμπνιτς) του ανθρώπου εξαρτήθηκε από τον τρόπο με τον οποίο αναπτύχθηκε ο εγκέφαλός του. Ετσι ο Αριστοτέλης διαπιστώνει πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος πέρασε τρία στάδια που αποτελούν και στρώματα του εγκεφάλου. Στο πρώτο κατώτατο στρώμα, το φυτικό, το αρχαιότερο που έχει τις ιδιότητες και τις λειτουργίες που έχουν τώρα τα φυτά. Εχετε, αλήθεια, παρακολουθήσει τη ζωή των φυτών; Βεβαίως θεμελιώδης είναι η ανάγκη τους για θρέψη και ανάπτυξη. Σήμερα πλέον γνωρίζουμε πως μέσα σ’ έναν σπόρο υπάρχουν όλες οι μελλοντικές «ειδήσεις» του συγκεκριμένου φυτού. Μέσα στο DNA του σπόρου είναι κλεισμένη η βιολογική του μοίρα. Κύρια ανάγκη του η θρέψη: νερό. Και σίγουρα ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης. Οσοι ασχολούνται με τα φυτά γνωρίζουν τα χούγια τους. Πού θα φυτευτούν, πόσο νερό χρειάζονται, ποιος προσανατολισμός του, ποιες καιρικές συνθήκες το ευνοούν, ποιες το βλάπτουν, από ποιες αρρώστιες κινδυνεύει και πώς μπορούν αυτές να καταπολεμηθούν. Βέβαια ο «θεός» προέβλεψε, πιθανόν, τη φυλλοξήρα, αλλά τον ψεκασμό τον βρήκε ο άνθρωπος. Αυτή η αναπηρία ακυρώνεται αν σκεφτεί κανείς πως όσο πιο ευαίσθητα και εκτεθειμένα είναι τα φυτά τόσο οι σπόροι τους είναι χιλιάδες, ώστε ποσοτικά υπάρχει πάντα μια «πρόνοια» επιβίωσης.

Σήμερα η «ψυχολογία των φυτών», μια επιστήμη με εκπληκτική εξέλιξη, διαπιστώνει πως υπάρχει και μια «γλώσσα» επικοινωνίας μετά των φυτών και συχνά παρατηρείται ένα συγκινητικό φαινόμενο αλληλεγγύης, που το έχω διαπιστώσει στον κήπο μου. Αν ποτίζοντας το παρτέρι με τα άνθη ξεχάσεις ή παραμελήσεις να ρίξεις λίγο νερό στη ρίζα ενός λουλουδιού, εκείνο τεντώνεται γέρνοντας προς το μέρος του διπλανού του ποτισμένου και προσπαθεί να αντλήσει από τη δροσιά του!! (Παρένθεση: Είναι όλα αυτά άσχετα, φίλοι, με τα κοινωνικά, οικονομικά, ηθικά αδιέξοδα που περνάμε;)

Ο ανθρώπινος λοιπόν εγκέφαλος έχει πρώτο κατώτατο στρώμα το πρωτόγονο φυτικό. Δεν είναι μακάβριο σχόλιο όταν λέμε πως ο ασθενής μας στην εντατική έχει καταντήσει φυτό! Διαβάζουμε Αριστοτέλη και σύγχρονη φυσιολογία – νευρολογία.

Το δεύτερο αριστοτελικό αλλά σύγχρονης επιστήμης στρώμα είναι το ζωώδες. Εδώ κυριαρχούν άλλες δυναμικές, άλλες αρχές, άλλοι σκοποί. Κυρίαρχο το βουλητικό στοιχείο: ορέξεις, έξεις, συνήθειες, κτητικότητα, διεκδίκηση οικείου χώρου, άρα ζωτικού, επιθυμίες και υποτυπώδης μνήμη ασφαλείας και επιβίωσης. Είναι αυτονόητο βέβαια πως από έναν μονοκύτταρο οργανισμό, μια αμοιβάδα έως έναν μύκητα με ενδιάμεσους κρίκους τα ψάρια, τα αμφίβια και τα έντομα και τα πτηνά κι από τα ερπετά στον ελέφαντα η φύση έχει κλιμακώσει τα εφόδιά τους ανάλογα με τις ανάγκες τους ώστε να εξασφαλίσουν τους όρους και τα όρια της ζωής τους. Με τη σύγχρονη μελέτη των ζώων, των μελισσών αλλά και των βακτηρίων, της πορείας και της επιβίωσης των μεταναστευτικών πουλιών, του τρόπου με τον οποίο εκπαιδεύονται ερπετά και παπαγάλοι, έχουμε πειστεί πως πάλι εξελικτικά και προσθετικά υπάρχουν στοιχειώδη αισθήματα στο ζωικό βασίλειο. Και δεν αναφέρομαι βέβαια στα οικόσιτα ζώα, γάτες, σκύλους, βεβαίως άλογα και άλλα ζωοειδή, αλλά σε εκφράσεις συναισθηματικής τάξεως (φόβος, οικειότητα, ευχαρίστηση, ευγνωμοσύνη, φιλικό άνοιγμα) σε ποντικούς, χελώνες, ασβούς, σκαντζόχοιρους. Σήμερα οι ειδικοί ψυχολόγοι των ζώων αναφέρονται στην υψηλή τουλάχιστον συναισθηματική νοημοσύνη των χοίρων.

Περιττεύει βέβαια να αναφερθώ σε εξαίσιες συναισθηματικές εκδηλώσεις σκύλων, γάτων και αλόγων. Θυμίζω μόνο ότι το αίσθημα που συνηθίζουμε να θεωρούμε τελείως ανθρώπινο, το πένθος, κυριαρχεί στα ζώα που προανέφερα και υπάρχουν ιστορίες με εκπληκτικές εκδηλώσεις πένθους (μέχρι θανάτου λόγω ασιτίας) ζώων πλάι στον τάφο του αγαπημένου τους αφέντη.

Αλλά από την άλλη στο ζωώδες μέρος του εγκεφάλου κυριαρχούν και αρπακτικά βουλητικά ένστικτα. Κάθε ζώο από το πιο απλό στη δομή του έως τον όρθιο πίθηκο για να εξασφαλίσει τον χώρο του και την τροφή του αναπτύσσει αμυντικά και επιθετικά εργαλεία και μεθόδους. Εξάλλου η επιθυμία του να κατακτήσει κάτι που χρειάζεται καταστρώνει σχέδια, ελιγμούς, προσποιήσεις, ακόμη και μιμήσεις ανοίκειων φωνών για να παραπλανήσει το θύμα ή τον έχειν του θέματος.

Εχω παρακολουθήσει στο ύπαιθρο επί ώρες οχιά να καιροφυλακτεί, να σχεδιάζει, να παρατηρεί αλλάζοντας γωνία τις δραστηριότητες ενός ζεύγους χελιδονιών στην κορυφή ενός πλάτανου. Η φωλιά τους είναι γεμάτη αβγά. Ετσι όταν τα δύο πουλιά ανοίχτηκαν στον κάμπο για τροφή η οχιά με τρομερή κούρσα ανέβηκε και αναστάτωσε τη φωλιά σπάζοντας τα αβγά. Υστερα έφυγε χορτάτη και ήρεμη και χάθηκε στον κάμπο. Οταν γύρισαν τα χελιδόνια κα αντίκρισαν το μακελειό ξεκίνησε ένας χορός τραγωδίας (κυριολεκτώ) με στριγκές φωνές και τελετουργικά φτερουγίσματα πένθους.

Το ίδιο αίσθημα που έχει προκαλέσει ανάλογο περιστατικό με πιγκουίνους που πολική αρκούδα είχε σκοτώσει τα μωρά τους.

Τα δύο αυτά στρώματα του εγκεφάλου να φέρουμε όλοι στην κούνια μας και τα κουβαλάμε εφ’ όρου ζωής.

Ο Αριστοτέλης μιλώντας για το τρίτο στρώμα του εγκεφάλου, το Λογικόν (τα άλλα δύο είναι το Επιθυμητικόν και Συναισθηματικό) αναφέρεται στην καθαρή λογική, τη μνήμη, τη φαντασία, την προσοχή κ.τ.λ.

Βλέπει εξελιγμένο το Συναισθητικό και ανεξέλικτο το Επιθυμητικό αλλά μέσω της Λογικής διαχειρίσιμο.

Ο Πλάτων ήδη είχε μιλήσει στον «Φαίδρο» για το άρμα της ψυχής που το σέρνουν δύο άλογα, ένα πειθήνιο, ένα δυσήνιο και αρματηλάτη που κρατεί τα γκέμια τη Λογική.

Ο άνθρωπος, όπως μας πληροφορεί από την εποχή του Ομήρου η Λογοτεχνία, συχνά «τιμά» και τις τρεις στοιβάδες του εγκεφάλου. Κυρίως όμως τη ζωώδη. Καιροφυλακτεί, ορμάει, κατασπαράζει, άλλοτε αιχμαλωτίζει τον «εχθρό», τον βασανίζει όπως η αλεπού τις κότες, ο λύκος τα πρόβατα, το λιοντάρι την αντιλόπη, η τίγρης το άγριο άλογο, το λιοντάρι, τη δορκάδα.

Αυτές τις στρατηγικές τις εξέλιξε ο άνθρωπος και πέρα από λογικό ον και ως κατασκευαστής επεξέτεινε τα μέλη του με όπλα ξεκινώντας από έναν λίθο και ένα κλαδί και φτάνοντας στο σπαθί, το πιστόλι, το αρκεβούζιο έως το μυδράλιο, αφήνοντας στα μουσεία το τόξο και τον καταπέλτη.

Γιατί λοιπόν, φίλοι, να μη μελετώ τον γάτο μου; Κάνω προς τα πίσω εκατομμύρια χρόνια και προσπαθώ να καταλάβω όχι μόνο τεχνικές αναζήτησης τροφής, επιλεκτικές στρατηγικές άμυνας και επίθεσης, διαθέσεις συνδιαλλαγής, προσποιήσεις και συχνά καμώματα, αλλά κυρίως να ανιχνεύσω τα στάδια εξέλιξης του συναισθηματικού τοπίου της γάτας μας ώστε να κατανοήσω και τη δική μου πορεία. Τους κώδικες που παρέλαβα από τη φύση και τους κώδικες που μου προσκόμισε η κοινωνία, η εκπαίδευση και οι θεσμοί.

Και δυστυχώς τουλάχιστον στην έως τώρα μελέτη μου (αναμφισβήτητα ατελής, ενώ με τα σκυλιά μου έχω πληθώρα αποκωδικοποιημένων αντιδράσεων) δεν βλέπω οι αντιδράσεις, οι πρωτογενείς συναισθηματικά του γάτου μου να διαφέρουν όχι μόνο από τις δικές μου, αλλά με όλους τους ανθρώπους (και είναι πολλοί) που συναναστρέφομαι.

Σκεφτείτε μονάχα πόσες καθημερινές εκφράσεις έχουν μπει στο λεξιλόγιό μας ύστερα από εταστική παρατήρηση των ζώων που μας περιβάλλουν.

«Αυτός είναι γάτα», «Σκύλος κολοβός», «Γαϊδούρι ξεσαμάρωτο», «Πεισματάρικο άλογο», «Τρώει σαν πουλάκι», «Φίδι κολοβό», «οι νιόπαντροι δίπλα φωνάζουν όλη νύχτα σαν βατράχια», «αίλουρος ο τύπος», «αυτός τρυπώνει παντού σαν τυφλοπόντικας», «στύλωσε τα πόδια σαν γκαμήλα, ο κύριος», «μωρέ, θα τον χορέψω σαν την αρκούδα», «τρώει σαν σπουργιτάκι», «μέγα λαγωνικό ο εισαγγελέας», «τον πιάσαμε στη φάκα σαν ποντικό», «πρόβατο ο άνθρωπος, τι περιμένεις», «σβέλτος ο άτιμος, σωστό κατσίκι», «θα σε λιώσω σαν κατσαρίδα», «αυτός πιάνει μύγες στον αέρα», «κοράκι είναι, ψοφίμια ψάχνει».